Marka loo kuur-galo Xogta xannuunkan soo laba kacleynta Covid 19 waxaa mihiim ah in aan wax badan ka ogaano  Xanuunka Dunida aafeeyay aadkana ugu faafay ee Covid-19.

Cudurkan ayaa u muuqda inuu dib ugu soo laba-kacleeyay Soomaaliya.

Sida la caddeeya ama leysku raacay ayaa ah in Cudurkani yahay dilaa aan u kala eexan dadka uu dilayo min madax ilaa majo.

Iyadoo kol hore uu soo maray dalka ayaa haddana mar kale uu dalka soo gaaray isagii oo waji kale leh, kana khatar iyo shar badan.

Waxaana la sheegaa in aan cudurkani weli loo helin daawadii ku habooneyd balse la soo saaray talaallo kala duwan.

Balse xalka ugu fiican uu yahay ka hortagga marka hore, sida caanka ah loo baahiyay ee face maska ama waji xirka, gacmo gashiga iyo gacmaha oo layska meyro.

Shacabkeenna soomaaliyeed badankii kuma baraarugsana khatarta cudurka uu leeyahay, taa darted waxaa uu si lama filaan ah ugu baahayaa dhammaan gobollada dalka iyadoo aan waxba laga ogeyn dadka uu ku wax yeeleynayo miyiga fog.

Sida aan ka warqabno Hay’adda Caafimaadka Adduunka ayaa hadda ka hor waxay sheegtay inuu Viruskan xakameyntiisuna u baahan tahay juhdi aad u fara badan
haddaba Caawinta iyo ka hortagga faafidda cudurrada neef mareenka ee sida COVID-19.

Waxaa waajib ah in Muwaadin kasta oo Soomaali ah in ay Mas’uuliyad ka saran tahay inuu raaco tilmaamaha ay bixinayaan khubarrada Caafimaadka dalka sida in wajiga la daboosho marka aad dadka la joogto, in aadan ku qufacin kuna hindhisyooninin dadka, in dukaamada iyo dhammaan ganacsatadu raacaan amarrada ay soo rogeen maamulka gobolka banaadir iyo wasaaradda caafimaadka dalka.

Maaskarada ayaa kaa caawinaysa adiga iyo dadka aad ka ag dhowdahayba in aadan si fudud ku qaadina cudurka waa haddii aad si waafi ah u raacdaan talada iyo tusaalooyinka caafimaad ee ku wajahan cudurkan in badan aafeeyay dunidan aynu ku noolnahay.

Ku celcelinta talooyinka caafimaad waxay kaa saacidayaan in aad ka dheeraato dhammaan wixii khatar kuu keeni kara

Waxaa badiyaa la sheegaa in Dadka da’doodu ka weyn tahay 60 jir iyo sidoo kale dadka qaba xaalad caafimaad oo daba dheeraatay da ‘kasta ha lahaadeene inay halis ugu jiraan dhimashada cudurka loo yaqaan’ Corona virus ‘noociisan cusub laakiin ilaahey ma dhihin waxaase nagu waajib ah in aan raacno dhammaan wixii tilmaamaya ka hortagga shacabkuna waa inay arrintaa si weyn u tixgeliyaan/

Waxaan ku soo gaabsanayaa Walaal Muwaadin Joog Gurigaaga oo ku ekaaw Xeradaada si aad uga badbaaddo ilaah baa wax badbaadiyee Cudurkan foosha xun ee lagu ibtileeyay bini’aadamka waana iska imtixaan ka mid ah imtixaannada adduunka soo mara , hana isticmaalin daawo aan takhtar kuu qorin si kastaba arrintu ha ahaatee

Muwaadin Fadlan Raac tilmaamaha oo Joog Gurigaada.

W/Q: Osman Dhiblaawe

Qof kasta oo dunida ku nool wuxuu ku abtirsadaa qaran, dal iyo calan gaar ah oo ummadda uu ka soo jeedo ay leeyihiin waana astaan qofnimo oo haddii aad weyso aad ku sifoobeyso dal laawe aan wax micno ah dunida kale ugu fadhin.

Dalkaaga waa mid kaag baahan in aad ka taxadarto ammaankiisa , horumarkiisa iyo nabadiisa waana kan haddii aad intaas ku hesho aad kaga gacan sarreyn karto cadowga oo aad ku gaari karto xushmad iyo wanaag.

Haddii dalkaagu yahay mid horumarsan cid walba way soo hiigsaneysaa oo waxaa dhacda in loo soo doonto nolol iyo kasab laga helo sida aan maanta ugu tacabirno dalalka Yurub iyo woqooyiga Ameerika.

Dalkaaga waa midka u baahan in aad ka dugsato dadkaaga oo aad ka wehesahto wax kasta oo dhibaya ka ilaaliso.

Looma baahna in aad cadowgaaga kula shirkowdo oo aad danaha cadowga isku daydo in aad ka dhex fuliso gudaha dalkaaga.

Dalkaaga waa in aad naftaada u huri kartaa marka ay qasab noqoto waana in af iyo adinba aad dalkaaga y hiilisaa oo aad u hub qaadaa  difaaciisa.

Dalkaaga waa in uu wax walba kaaga horreeyaa oo aad ka hormarisaa dan kasta oo aad  lahaan karto waana in aad u soo jeedaa . in aad qaxooti noqoto waxay ka dhasheen burburkii siyaasadeed ee dalkaaga haddii dalkaagu noqon lahaa dal heysta degenaansho , nabad iyo nabad ma jiri laheyn sabab aad u dawaafto oo aad u meermeerto caalamka adigoo qaxooti ah.

Ku dadaal dalkaaga kana shaqeee horumarkiisa taasi waxay dan u tahay qof walba iyo ummadda kugu abtirsata oo dhan.

Dal la’aan waa dhibaato mana aha in siyaasad darted aad u burburiso mustaqbalka dalkaaga oo aad u horseeddo in aad faraha u galiso oo aad rumeyso damaca shisheeyaha.

W/Q: Mohamed Hassan

Horumar kasta oo cusub waxuu leeyahay nusqaantiisa, waayadii danbe waxaa dalka si baahsan ugu soo kordhay isticmaalka gaaska iyadoo shacabka Soomaaliyeedna ay tahay mid ku cusub isticmaalka jikooyinka kala duwan iyo gaaskaba.

Waxaan ognahay in shacabkeenu si waafi ah u isticmaali jireen dhuxusha, taasoo adduunku ka tegay waa hore balse dadkeennu ay haatan ku cusub tahay, arrinta isticmaalka iyo ka foojignaanta khatarta way garanayaan dadka qurba joogta ah sida badan laakiin waxaa u baahan in loo iftiimiyo shacabkeenna oo haatan laga yaabo inay u wada guurayaan isticmaalka gaaska.

Badanaa khatarro ayaa ka dhasha isticmaalka gaaska marka lagu xirayo tuubada jikada si ay isula shaqeeyaan, sidoo kale marka la shidayo jikada iyo weliba xakameynta gaaska iyo qiyaasta ay u baahan tahay jikada shidan.

Jikadu waxay ka koobantaa ugu yaraan saddex fadhi oo lagu karsado cuntada.

Haddaba maanta waxaan halkaan wax yar ka tilmaamayaa siday Soomaalidu uga gaashaaman lahayd ama uga hor tegi lahayd hadduu dab ka kaco haanta gaaska ama jikada nafteeda.

Marka hore qoys walba oo Soomaaliyeed ee u guuraya noloshan cusub waa inuu niyadda ku hayaa wax waliba inay ka iman karaan khatar, xataa gaaska ayaa keeni kara neef qabatin, ama gaaska ku baxay guriga ayaa dhalin kara qarax keeni kara gubasho naf iyo maal ka dibna halkaasi ay ka dhashaan khatar kale.

Waxaan ka digaya in caruurta si adag looga ilaaliyo haanta gaaska inay furaan ama loo dhigo meel ay ku ciyaar ciyaaraan.

Haddaba, muwaadin maxaad sameyneysaa haddii dab kugu kaco adigoo ku guda jira howshaada cunta karinta ahayd.

Marka ugu horreysa isdeji waa wareey iyo ba’ayeey ha oranine fiiri halka uu dabka ka socdo kadibna adigoon iswaalin maro qoyan soo qaado oo geb ku sii halka debka ka socdo ka dibna xir gaaska kugu furan.

Haddii haanta nafteeda uu dab qabsado gaaskiina furan yahay waxaad ogaataa inaysan biyo waxba ka taraynin deminna kareynin holaca, waxaad sameysaa isla markiiba soo qaado baaldi maran oo kuu dhow ka dibna hab ku sii haanta isla markiina holaca kaa demo horay ka xir haanta gaaska sidaasna waxaa ku jirta badbaado.

Waxaase ugu habboon in aad marka hore si fiican u barato isticmaalka taas ayaa ah ka hortagga ugu fiican markii aad dooneyso in aad u guurto ku dhaqanka jikooyinka gaaska.

W/Q: Osman Dhiblaawe.

Safarka dadka Soomaalida ah ay u safraan dalka Kenya inta badan wuxuu khuseeyaa labo dhinac oo kala ah ganacsi ama safar ku saabsan in laga raadiyo waxa loo yaqaano line-ka oo ah in laga helo fursado loogu sii tahriibi karo dalalka Yurub iyo Mareykanka.

Dadka ujeeedooyinka noocaas ah u taga dalka Kenya ayaa u badan dhallinyarada wiilal iyo gabdho kuwaas oo xitaa sheekeysigaaoda caadiga ah marka ay halkaas tagaan uu ku saleysan yahay farsadahaa , sidii lagu heli lahaa, meelaha loo maro iyo sugitaankooda.

Cismaan Yuusuf waa nin dhallinyaro oo magaalada Nairobi ka degan xaafadda Islii oo soomaalidu ku badan tahay, wuxuuna halkaa ku sugnaa in muddo ah .

“ Muddo dheer ayaan halkan joogay anigoo ka rajo qabo in aan ka helo fursad dhoof laakiin waqtiga ayaa igu daba dheeraaday oo haatan waxaan u muuqdaa qof daalay oo rajo beel ah “ ayuu yiri.

Sidoo kale waxaa uu ka warramay waxyaabihii shaqo ahaan uu isku dayey in uu qabto in uu noloshiisa ku maareeyo isagoo sheegay in aaney jirin dad uu ku tiirsan yahay oo ku sugan Kenya balse uu xoogaa tuur tuur ah uu ka helo qoyskiisa oo ku sugan Somaaliya iyo dalka ka tirsan Yurub ee uu hammiga uga jiro in uu tago.

“ Shaqooyin kala duwan ayaan soo maray si aan nolosheyda u dabaro waxaan mar noqday dukaan iibiye, marna maqaayad ayaan ka shaqeynayey hadda macalin carruur soomaaliyeed afka Ingiriiska u dhiga ayaan ahay ..sidaas baan weli isu dabarayaa” ayuu yiri .

Faadumo Maxamed Cilmi  waa gabar dhallinyaro ah oo muddo ku sugneyd dalka Kenya iyada oo sugeysa fursad ay ugu tallaabi kartto dalalka Yurub hase waxay ku daashay oo qaati ka gaaraty sugitaankaasi ku dheeraaday waxayna sheegtay in ay heshay labo fursad oo kale oo ah in ay  wax ku baratay Kenya oo ay jaamacad ka qalinjebisay, welina sugitaankii ayey ku jirtaa laakiin waxay sheegtay haddii ay wax ka garan weyso oo natiijadu ku adkaato ay halkan isaga guursan doonto.

Warsame MAXAMED Geeddi waa nin dhallinyaro ah wuxuu ku nool yahay Islii , wuxuu sheegay in halkan shaqo abuur ka sameystay marki uu sugidda leynka ku daalay isagoo ka bilaabay in uu iibiyo wxyaabo yaryar oo gaari gacan u dulsaarnaan jiray sida catarka, kabaha , garbasaarada iwm hase yeeshee haatan uu gaaray in uu dukaan furto.

“ Waxaa yaraaday rajadii dhoofka ee aan u imid Kenya hase yeeshee howl kale ayaan iska galay waxaana abaabushay ganacsi haatan u muuqda in aan ka mio dhaliyey waayo waxaan gaaray in aan furto dukaan aan leeyahay oo aan nolosheyda ka soo saarto reerkeyga Soomaaliya joogana aan wax uga diro” ayuu yiri Warsame.

C/wahaab Gacal  oo ah aqonyahan soomaaliyed oo ku nool xaafadda Isli ee magaalada Nairobi wuxuu qqabaa in qofku meeshii ka niyad jabi lahaa haddii uu waayo wixii uu dalka Kenya u joogay mudada dheer ee ahaa in uu ka baxo ay tahay in aanu niyad jabin , dhaqankiisa bedelin kuna biirin kuwa xunxun balse ay tahay in uu la yimaado fikrad kale oo waxtareysa noloshiisana wax ka bedeli karta.

W/Q: Mohamed Shiil

Qalinkaygu wuxuu jeclaysanayaa in uu kuu soo gudbiyo sheeko naf-hurnimo, wadaninimo, beni’aadanimo iyo hooyanimo tusaale qurxoon u ah. Waa sheekada Dr Xılwo Daa’uud Ibraahim oo shalay uun aad ka aragteen Telefishinada, iyada oo Madaxwaynaha Qaranka ka xogsiinaysa safka hore iyo sariiraha lagula tacaalo xanuunka saf-marka ah ee COVID-19.

Xilwa madax iyo manjoba way duubantahay, suuragal ma aha in aad aragto wajigeeda, muuqeeda markii aad jeedaaliso waxaa kugu soo dhacaya, ma dayax-gacmeedka meeraha Mars ayay ku joogtaa? Maya! Maya ee waxay dhex joogtaa cusbataalka Martiini oo saldhig u noqday Bahda Caafimaadka ee ku hawlan la dirirka dawalaawaha dilaaga ah ee aan daymadu qaban ee COVID19.

Sanadkii 1994-kii ayay magaalada Kismaayo ku dhalatay Dr. Xilwa, Waxbarashadeeda dhakhtarnimo waxay ku qaadatay gudaha Dalka, waxay hore uga soo hawlgashay cusbataalka Digfeer oo ay ka heshay khibrad wanaagsan.

Nasiib-xumo, dalkeenna waxaa soo gaaray cudurka dilaaga ah ee COVID-19, wuxuu naga wareemay halkii aan ugu liidannay ee adeegga caafimaadka -Dal yar oo dad madegenayaal ahi ku noolyihiin oo Geeska Afrika ku yaal oo kolkii midkood jirado dabiib u doonta Hindiya- kolkaas ayay dhakhaatiirtii dalka joogtay talo ku caddaatay, waxay goosteen in ay dadkooda nafta u huraan, waxay ilaaween kuwii ay jeclaayeen iyo qoysaskoodii waxay hadh iyo habeenba u soo jeedaan samatabixinta walaalaha Soomaaliyeed ee cudurku haleelo.

Dr. Xılwo Daa’uud Ibraahim, waxay ka mid noqotay dhakhaatiirta safka hore kaga jira dagaalka. Muddo saddex bilood ah il’ iyo baal may saarin gabadha kaliya ee ay dhashay kuna indho-kuulan jirtay, hooyadeedii iyaduna ku indha-kuulan jirtayna Xilwo indho ma saarin. Hadh iyo habeen waa u soo jeed oo waxa ay kortaagantahay bukaanka xaaladaha adag ku jira ee tirada badan.

Xilwo iyo dhakhaatiirta lamidka ahi sow naf-hurayaal ma aha? Sow shalay idaacadaha kamaad dhagaysan Madaxwaynihii Qaranka oo ku tilmaamay nof-hurnimada ay sameeyeen dhakhaatiirta Soomaaliyeed in ay u dhiganto tan Ciidankeenna Qalabka sida. sow halyeeyo maaha?

Maanta waxay ku fooraraan oo ay ku foogganyihiin badbaadada bukaanka, maalinta Eebbe cudurkan inaga qaado ayay iyaguna foodda kor u qaadi doonaan oo ay dhabarka iyo curuuqda isgashay ka nasan doonaan. Maalintaas ayaana Dawladoodu billad sharaf halyaynimo garabka u sudhi doontaa.

W/Q: Abdirashid M. Hashi