Waa xaqiiq mar haddii uu jiro xifaalatan siyaasadeed iyo kursi kala riixasho in la soo faag faago wax aan jirin iyo been abuur aan sal iyo raad toona lahayn iyadoo siyaasiyiinta qaar aysan eegin maslaxadda dalka iyo tan shacabka Soomaaliyeed ee u ooman  dowladnimada.

Waxaa habboon in aan rarka laga badin ratiga waayo waxaa iman kara inuu dhinac u dheelliyo ka dibna ujeeddadii Qarankanu lahaa ay meeshaba ka baxdo.

Haatan sida aan ognahay waxaa dalka ka jira dowlad sida badan dadweynuhu u arkaan inay tahay mid gudatay waajibaadkeedii loo idmaday intii ugu badneyd, waxaa wax qaldan ah in laga hagrado waxqabdkeedii cadcaddaa ee ay ku tillaabsatay intii ay dalka ka soo talineysay, waxayna kasbatay inta badan quluubta shacabka soomaaliyeed.

Xagaa lagu shiray, iyo xaggaa lagu shiraa xabba nooma gashee xalka iyo  xaajada hoos haloo dhaqo.

Ruux wax qabtay haddaad tiraahdo wax maqaban dadkuna ogyihiin taasi sow maahan ihaano iyo dhaliillo aan meelna heysan?.

Tartanku waa wax loo baahan yahay ruuxii Alle calaf ugu daraba, balse yaanan lagu doonin si aan lagu dooni jirin ama dani ugu jirin shacabkan soo daalay, mana aha inay dhacaan wixii koldhaweyd dhacay oo kale, iyadoo wax la dhoodhoobayo haddana yaan wax la sii dumin.

Run ahaantii Adduunyadu maanta way nasoo wada eegayaan, bal sida aan wax ka yeelno, sidoo kale marastii, waayeelkii caruurtii iyo haweenkii intaba waxay ka dhursugayaan inaad dhanka wanaagsan u wada dhaqaaqdaan, waayo waran waran ku taag dambe dalka uma baahna umana dulqaadan karo.

Sida aan wada ognahay dalkeenna waxaa ku hareereysan dalal ay naga dhaxeysay cadowtinimo guun ah, waayo dal og inuu dhulkaada heysto marnaba ka sugimeysid inuu kuu galliimo ama kuu hagar baxo, waa sidaasoo weliba ay doonayaan inay dharaar cad qoraxda nagu dubtaan.

Iyadoo aan ognahay haatan meeshu dalku marayo siyaasad ahaan maahan in lagu abuuro tashuush aan waxba ka jirin, lana fool-xumeeyo suuradda dowlad dadkeeda wax badan u qabatay, siyaasaddu micnaheedu maahan in laga been sheego wixii jiray.

Dalkan isbeddel wuu ka dhacay, wuxuuna ahaa mid ay shacbi weynaha soomaaliyeed raalli ka ahaayeen kuna muujiyeen rabitaankooda, welina sidii bay raalli uga yihiin.

Sidoo kale, ujeeddadu waa inaan helnaa doorasho xalaal ah, oo qof waliba oo soomaali ah raalli ka yahay, maahan in siyaasadda dalka iyo xukunkaba ay cid gaar ah is laheysiiso, afar sano oo kasta dalka wuxuu diyaar u yahay in uu galo doorasho xaq iyo xalaal ah, iyadoo mucaaradnimaduna aysan ahayn mid wax lagu duminayo, tartan caddaalad iyo sinnaan ku saleysan ka dibna loogu hambalyeeyo walaalka markaasi ku guuleysta kursiga dowladnimada.

Shacabka Soomaaliyeed waxay soo dhaweynayaan doorasho ka dhacda dalka iyadoo raalli laysaga yahay, waxaana leenahay dowladdani way soo shaqeysay, iyadoo dowladihii horena ninba meel soo gaarsiiyay, nin xun ma jiro, haddana kii dalka u soo baxa haddaan nahay ummadda soomaaliyeed waan la shaqeyneynaa, balse waxaan si buuxda uga soo horjeednaa wixii qas iyo qalaanqal la doonayo dalka iyo dadka marna shacabku raalli kama naqanayaan mana soo dhaweynayaan.

Nabaddu waa furaha nolosha, ruux walbeyna dan u tahay howshu haddeysan noqnon xagga qabo xaggaan qaban, wallee waa naloo yaabaa, bal wax badan ka fikira ummad yahay soomaaliyeed in dalkaan loo celiyo meeshii uu ka yimid oo ruux walba oo waxgarad soomaaliyeed ah uu garanayo, waxaa halis ah xitaa in la dhageysto qofka waxaasi ku geeraaraya.

Shacabka soomaaliyeed wuxuush maahan, mana aha geedka gabaldayaha ah ee gelinba dhinac ujeesta way garanayaan meeshay dantooda ku jirto cidna maanta looma tilmaamayo wuxuu sameyn lahaa, aqoontuna waxay mareysaa heerkii ugu sarreeyay 1991 iyo 2020 cidna isku doorsan meyso.

Waxaanse Allaah ka baryeynaa in uu siyaasiyiinteenna soo hadeeyo, kuna toosiyo dariiqa san ee Allaah Swt iyo Shacabkuba raalli kaga yihiin.

W/Q: Osman Dhiblaawe.

Bari waxaa reero miyiga yiil/daganaa macallin u ahaa nin wadaad ah, oo qur’aanka xafidsanaa balse aanay aqoon kale diini iyo maaddi tooni u wehelin.

Wadaadkaas waxaa loo aqoonsanaa inuu yahay shiikha deegaanka mas’alo kastoo diinta la xadhiidhtana asagaa loola iman jiray, asaguna is muu dhibi jirine waydiinkasta/su’aalkasta oo la weydiiyoba wuxuu war-celinteeda ku soo koobi jirey”Allaahu aclam”.

Dadka aan aqoonta lahayn ee deegaankaa ku dhaqan waxaa la oran jirey” Aamanuu”, wadaadkii oo koox arday ah dhex fadhiya lana subcinaya ayaa dharaar waxaa u yimi wiilal dhallinyaro ah, si wacan ayay u bariidiyeen asna wuu ka qaaday, deedna waxay u sheegeen inay asaga doonayaan,” oo maxaad iga rabtaan ayuu ku yidhi?”, “shiikh aw hebelow su’aal baanu ku weydiin lahayn ayay ku yidhaahdeen”.

intuu cimaadadiisii garwaaxeedsaday, ushii uu watayna dhulka ku jufeeyay buu kolkaa ku yidhi ” su’aasha la kaalaya”,waxay ku yidhaahdeen shiikh aw hebalow waanu kala garan waynaye adigu horta ma aamanuu baa tahay mase kafaruu?”.

Intuu afka yar majoojiyay, oo faraha taagtaagay, indhahana kala rogay buu ku yidhi”illaahayow  aamanuu ha naga dhigin” ,” oo haddaa maxaa tahay ?” bay ku celiyeen, kolkaa buu yidhi”kafaruu baan ahay”. kafaruu inay gaalnimo tahay dhallinyarada qaar baa ogaa, balse wadaadku wuxuu moodayay inay wax feecan tahay. Kkkkkk

W/Q: Abwaan Hareeri

Dad badan ayaa taga goobaha lagu iibiyo dawooyinka mana wataan waraaqaha dawo qorista ee dhaqaaatiirta waxayna qaarkood iska doortaan nooc dawo oo ay doonayaan ayna magac ahaan u hayaan isla markaana aaney aqoon u laheyn waxtarkeeda iyo dhibaatada ay dhinaca kale yeelan karto (Side effect).

“Arrintan waxaa lagu dhaliili karaa dadka leh farmashiiyeyaasha oo oggolaada in ay dawo ka iibiyaan qof aan wadan warqad dhaqtar soo qoray iyagoo u xilanaya lacagta ay ka helayaan” ayuu yiri Dr Axmed Maxamed Odawaa oo ka tirsan dhaqaatiirta Muqdisho oo intaa ku daray in dunida ay mamnuuc tahay in warqad la’aan in qof dawo laga iibiyo.

“ Waxaa noo yimaada dadka qaar oo wata dhalooyin dawooyin hore looga isticmaalay ama qoraalka magaca dawo qof kale uu adeegsaday iyagoo ku leh tan oo kale iga iibi “ ayuu yiri Cabdi Maxamed oo goob dawooyinka lagu iibiyo ku leh Muqdisho oo sheegay in isagu aanu qofna ka iibin dawo haddii qofkaasi aanu wadan warqad dhaqtart.

Dadka caadiga ah ee doonaya in sida qaldan ay u gataan dawooyinka waxaa dheer dhallinyaro ka dalbada goobaha farmashiyeyaasha ah dawooyin aan loo qorin oo qaarkood noqdaan maandooriyeyaal marka si qaldan loo adeegsado sida Tramadolka taas oo muddooyinkan dame ku badan dalka .

Isticmaalkaa qaldan wuxuu keenaa in dhallinta adeegsataa ay ku maandoorsoomaan oo ay ku sirqaamaan taas oo mararka qaar keenta in ay ku kacaan ficilo aan wanaagsaneyn, dagaal iyo carqaladeynta dadka kale.

“ Waxaa kuu imaanaya rag dhallinayaro oo kaa dalbanaya kiniini iyo irbadaha qaar ee loo adeegsado marka qallinka la sameynayo iyagoo u isticmaalaya daroogo ahaan, haddii aad tahay mas’uul waxaad weydiineysaa warqad haddii aadan aheyna si sahlan ayaad uga iibineysaa adigoo dhibka bulshada ka shaqeynaya “ ayuu yiri Cabdi Maxamed oo mar kale sheegay in loo baahan yahay in dadka iibiya farmashiyeyaasha loo baahan yahay in ay mas’uuliyad muujiyaan oo aaney dhallinyaradaa ka iibin kiniinada noocaas ah.

Waxaa kale oo jira dhallinyaro xaddi badan oo kaniinka hurdada ah isticmaala iyagoo ujeedadoodu tahay in ay isdaroogeeyaan oo maandooriye ahaan u isticmaalaan iyagoo aan marna ka fekerin caafimaad ahaan waxyeellada ay kiniinadaa u geysan karaan.

Dhaqaatiirta ayaa sheegay in isticmaalka xaddi badan oo Diqzapem ama taramadol ah ay keeni karaan muqstaqbalka in qofka ay ku dhacaan laleelmo iyo cuduro kale oo halis ah oo ay ku jirto in ay ka gurto xasuusta qofka iyo xaalado kale oo halis ah .

Si arrimahan looga hortago waa in si adag loo dhaqan galiyo shuruucda iibinta dawooyinka ee ah in qofka lagu xiro waraaq dhaqtar isla markaana dadka dhallinyarada ah aad loo xadido ka iibinta laga iibinayo dawooyinka siiiba kuwan aan carrabaabnay ayna wasaaradda caafimaadku aad ula socoto qaabka dawooyinka loogu dhex iibinayo bulshada.

W/Q: Mohamed Shiil

Caalamku waxaa uu marayaa qarnigii teknolojiyada iyo horumarka wuxuuna ku tallabsanayaa horumarro kala duwan taas oo ay tahay in Soomaalidu la saanqaado .

Soomaaliya waxay in ka badan 30 sano ku jirtay tiih iyo dhibaato saamweysay dadkeeda kana dhigtay kuwo qaxooti ku ah dunida daafaheeda oo uu ku heysto ciriiri iyo nolol adag oo ay u dhaami lahyd tan dalkooda haddii ay ka shaqeeyaan nabadda iyo horumarka dalkooda .

Dalku wuxuu  u noqday tilmaan dalalka dunida ugu faqrisan uguna ammaan xun isla markaana waxaa soomalida meel walba u maray magaca ah dadkii aan dowladda lahyn (Stateless) taas oo dishay sumacaddii soomaalida.

Marxalado kala duwan iyo dhibaato badan ayaa loo maray sidii dalkan sumcaddiisa loo soo celin lahaa waxaana jiray shirar kala duwan oo ka dhacay dalal kala duwan sida Jabuuti, Itoobiya  Masar , Kenya iyo kuwo kale si mar kale dib loogu yagleelo qarankii Soomaaliyeed ee burburay.

Is jiid jiid badan, khilaaf iyo dagaallo kala duwan oo la soo maray ka dib waxaa lagu guuleystay in nidaamkii fowdada dalka laga saaro oo ay bilowdaan hannaankii Ku meel gaarka oo dalka meel wax laga ambaqaadi karo dalka ku soo simay ilaa ugu dambeyntii uu dalku ueesho nidaam dowladeed buuxa oo aan ku meel gaar aheyn.

Waxay aheyd guul la gaaray oo xoogaa soomaaidu kaga nasatay dhibkii dagaalada sokeeye ee soo maray ayna mar kale uga soo muuqatay fagaareyaasha caalamka ee ay muddada ka maqneyd..

Ilaa dhowr doorasho ayaa dhacday haba ahaadeen kuwo nidaamka odayaasha iyo qaabka awood qeybsiga 4.5 ku imanaayey si loo gaaro nidaam doorasho oo buuxa ayaana rajadu tahay mustaqbalka soo socda ee dhow.

Soomaalida waxaa u soo bidhaamay xoogaa rajo ah oo ka duwan kuwii hore kana wanaagsan waxaana markii ugu horreysay ciidanka iyo shaqaalaha dowladduba heleen mushaar bil walba u soo dhaca.

Nidaamka socodka xafiisyada dowladda ayaa isbedelay oo waxaa la helay maamul dowli ah oo muuqanaya in uu hore u socon karo.

Dal kasta oo dunida ah waa jiraan afkaaro la isku diidi karo caalamkuna wuxuu ku dhaqmaa hannaanka dimoqraadoiga afkaarahana lama diidi karo oo qof kasta waxa uu qabo bannaanka ayuu keeni karaa laakiin caalamka wuxuu inooga duwan yahay qofku afkaartiisa si caqligal ah oo waxtar leh waxna dhiseysa ayuu ku soo gudbin karaa.

Soomaalida ma aha dimoqraadiyadda iyo iska horjeedka in ay u arkaan dagaal laakiin waa in ay u arkaan qaab wax isu sheegis degan oo aan cunfi ku dhisneyn.

Qof walba horumarka iyo nabadda waa jecel yahay laakin waa in qofku hortiisa eegaa oo aan aanu gadaal u noqon..labo tallaabo gadaal hal tallaabo horey ,horusocod maaha.

Qofka horumar iyo horusocod ku fekerayaa waa in uu eegaa inta tallaabo ee hore loo qaaday ee aanu ka fekerain in tallaaboyin hor leh gadaal loo qaado.

Caqlig a iyo garashadu waa in ay shaqeyaan oo aaney caadifaddu noqon midda hoggaamisa maskaxda taas oo keeneysa in aan laga dhaxlin wax wanaag ah

W/Q: Mohamed Shiil.