Hey’adda Lacagta Adduunka ee IMF ayaa soo saartay Warbixinta horumarka Maaliyadda iyo Dhaqaalaha Soomaaliya, taasi oo ay ka muuqato in ay Dowladda Soomaaliya ku guulaysatay dhammaan shuruudihii Barnaamijka Deyn-Cafinta. IMF ayaa shaacisay in Dowladda Soomaaliya ay si guul ah uga soo baxday shuruudihii ku jiray hannaanka dib-u-eegista 6-aad oo muddo labo toddobaad ah ay ku shirayeen magaalada Nairobi Dowladda Soomaaliya iyo IMF/ Bangiga Adduunka.

Soomaaliya waxa ay sii wadday dib-u-habeyn xooggan, waxqabadka barnaamijkuna waxa uu ahaa mid lagu qanco. Madaxda IMF iyo maamullada Soomaaliya ayaa gaaray heshiis heer-shaqaale ah oo ku saabsan dib-u-eegista lixaad ee habka amaahda la dheereeyay ee Soomaaliya (ECF). Dowladda Soomaaliya waxay sii wadeen inay horumariyaan, si ay u buuxiyaan shuruudaha lagu gaarayo Heerka Dhameystirka HIPC Diseembar 2023-ka, markaas oo deynta dibadda ee Soomaaliya laga dhimi doono wax ka yar US $ 600 milyan marka la eego qiimaha saafiga ah, marka la barbardhigo US $ 5.2 bilyan dhamaadka -2018-ka.

Maamulka ayaa weli ka go’an in ay sii wadaan horumarinta dib-u-habeynta, si loo xoojiyo hey’adaha dhaqaalaha ee muhiimka ah iyo horumarinta xasilloonida dhaqaalaha guud iyo kobaca loo dhan yahay. Taageerada joogtada ah ee saaxiibada caalamiga ah waa lama huraan, si loo taageero dadaalladan.

Washington, DC: Koox ka socota Hey’adda Lacagta Adduunka (IMF) oo ay hoggaaminayso Laura Jaramillo, ayaa Soomaaliya kulan kula yeeshay magaalada Nairobi ee dalka Kenya Sebtembar 11-21, 2023-ka, waxayna gaareen heshiis heer-shaqaale ah oo ku saabsan dib-u-eegista lixaad ee deyn cafinta dheer Habeynta Xarunta (ECF). Heshiiskan wuxuu ku xiran yahay ansixinta Guddiga Sare ee IMF, iyadoo Gabagabadii doodaha ay Marwo Jaramillo waxay soo saartay bayaankan:

“Soomaaliya waxay sii waday inay horumarro muhiim ah ka sameyso dib u dhiska dhaqaalaheeda iyo hey’adaha dowliga ah, laakiin caqabadaha ayaa weli ah kuwo muhiim ah, iyadoo ay jirto dib u curashada roobabka 2023-ka, dhaq-dhaqaaqa dhaqaalaha waxaa lagu miisaamay saameynta joogtada ah ee abaarta, fatahaadaha, iyo xawaaladaha oo hoos u dhacay. Cunto yarida ayaa weli ah mid walaac leh, waxaana xaaladda amni ay tahay mid caqabad ku ah qaar ka mid ah gobollada dalka.Iyadoo ay jiraan caqabadahaas, maamulada Soomaaliya waxay sii wadeen inay horumar ka sameeyaan hirgelinta barnaamijka ay taageerto ECF waxayna ka shaqeynayaan sidii loo gaari lahaa Barta Dhameystirka HIPC (CP) Diseembar 2023-ka.

Kobaca 2023-ka ayaa la saadaalinayaa inuu dhexdhexaad noqon doono ku dhawaad ​​2.8 boqolkiiba iyo sicir bararka 5.7 boqolkiiba. Dakhliga gudaha ayaa si xoog leh u shaqaynayay, oo ay ku jiraan dakhliga kastamka. Haraaga guud ayaa la filayaa inuu noqdo khasaare yar oo ah 0.1 boqolkiiba GDP kaas oo lagu maalgelin doono haraaga lacageed ee hore. 2024-ka, dakhliga ayaa la filayaa inuu sii ahaado mid adag, oo ay taageerayaan dib-u-habaynta muhiimka ah, oo ay ku jirto hirgelinta nidaamka iswada ee kastamka Muqdisho. Miisaaniyadda waxaa la filayaa in ay qabato kharashaadka taageeraya kobaca, amniga, iyo horumarka halka kharashyada kale ee ku-talogalka ah la filayo in ay sii jiraan. Muhiimad ahaan, 2024-ka dakhliga gudaha ayaa la filayaa inuu daboolo magdhowga shaqaalaha. Maalgelinta dibadda ee taageerada miisaaniyadda ayaa weli ah mid muhiim ah.

Mas’uuliyiintu waxay sii wadaan horumarinta dib u habeynta maaliyadda. Dhaqdhaqaaqa dakhliga gudaha, dib-u-habaynta muhiimka ah ayaa ka socota casriyeynta kastamka, sharciga cusub ee canshuurta dakhliga, iyo kordhinta dakhli ururinta ganacsiyada waaweyn, oo ay ku jiraan qaybta isgaarsiinta. Maamulka maaliyadda dawladda ayaa la xoojiyay, waxaana socda hagaajinta ku aaddan midaynta dhammaan shaqaalaha, nidaamka mushaar bixinta, dabagalka qaansheegyada, soo iibsiga, iyo maareynta hantida aan dhaqaalaha aheyn. Horumar ayaa sidoo kale laga sameeyay qaab-dhismeedka sharciga qeybta batroolka.

Bankiga dhexe ee Soomaaliya (CBS) ayaa horumarinaya maamulka hay’adaha dowladda iyo dib u habeynta waaxda maaliyadda. CBS waxay sii wadi doontaa inay xoojiso awooddeeda sharciyeynta iyo kormeerka, oo ay ku jirto iyada oo loo marayo sharci iyo hirgelinta xeerarka taxaddarka ku saleysan ee khatarta ah. Tillaabooyinka muhiimka ah ayaa la qaaday si wax looga qabto lacagaha la dhaqay/maalgelinta khataraha argagixisanimada, oo ay ku jiraan sharciga cusub ee cunaqabataynta maaliyadeed ee la beegsaday iyo xeerarkiisa fulintiisa, in kasta oo caqabadaha weli taagan yihiin.

Tallaabo dheeraad ah ayaa loo baahan yahay si wax looga qabto lacagaha la dhaqay/maalgelinta khataraha argagixisada. Mas’uuliyiintu waxay sii wadaan ka shaqeynta sidii loo gaari lahaa barta Dhameystirka HIPC Diseembar 2023-ka. Ku dhawaad ​​dhammaan qodobbada kicinta HIPC waa la fuliyay. Laga bilaabo Luulyo 2023, heshiisyada cafinta deynta ee la saxeexay waxay ka dhigan yihiin 76.8 boqolkiiba qiimaha saafiga ah ee deynta ka dib deyn cafinta dhaqameed, oo ay ku jiraan dhammaan deyn bixiyayaasha Paris Club, Sanduuqa Kuwait ee Horumarinta Dhaqaalaha Carabta, iyo Sanduuqa Horumarinta Sacuudiga.

Maamulka Soomaaliya ayaa codsaday barnaamijka beddelka ah ee ay taageerto IMF, si ay u sii wadaan horumarinta dib-u-habeynta lagu xoojinayo hey’adaha dhaqaalaha ee muhiimka ah iyo kor u qaadista xasilloonida dhaqaalaha guud iyo kobaca loo dhan yahay. Wadahadaladu waa socdaan iyada oo laga duulayo horumarka ilaa hadda la sameeyay, siyaasadaha ugu muhiimsan ayaa ah in la sii wado xoojinta dakhliga gudaha, maamulka maaliyadda guud, qoto-dheeraynta maaliyadda iyo ka mid noqoshada maaliyadda, maamulka, iyo tirakoobka.

Maalgelinta wakhtiga ku habboon iyo taageerada kobcinta kartida ee la-howlgalayaasha horumarinta ayaa lagama maarmaan u ah hirgelinta guuleysiga istaraatiijiyadda dib-u-habaynta maamulka. Qaaraanka ka imaanaya saaxiibada Soomaaliya ay ku bixiyaan Sanduuqa Dalka Soomaaliya ayaa muhiim u ah xaqiijinta habsami u bixinta kaalmada farsamo ee IMF,  si ay u taageerto ajendaha dib u habeynta maamulada.

Howlgalku wuxuu jecel yahay inuu u mahadceliyo dhiggeena wada-hadal wax ku ool ah oo miro dhal ah. Waxaa kulamo la qaatay Wasiirka Maaliyadda, Guddoomiyaha Bankiga Dhexe, mas’uuliyiin kale oo dowladda ka tirsan, hay’adaha horumarinta ka shaqeeya iyo wakiillada ganacsiga gaarka loo leeyahay.”, ayay ku soo gababeysay warbixinteeda Marwo Jaramillo.

Dhinaca kale Dowladda Soomaaliya iyo Maraykanka ayaa ka wada hadlay qodobbo muhiim u ah hannaanka deyn cafinta oo haatan maraya meel wanaagsan, ka dib kulan ay aaladda fogaan aragga ku yeesheen Wasiirka Maaliyadda XFS, Biixi Iimaan Cige iyo ku-xigeenka Kaaliyaha Xogahaya Waaxda Maaliyaadda Mareykanka ee Arrimaha Bariga dhexe iyo Afrika Mr. Eric Mayer. Shirka ayaa diiradda lagu saaray hannaanka dib-u-habeynta Maaliyadda, qorshayaasha horumarinta kadib marka lagaaro barta kama dambeysta ah ee deyn cafinta iyo taageerada dowladda oo ay ugu horreyso maalgelinta iyo mashaariicda lagu caawiyo dadka dan yarta ah ee Soomaaliyeed.

Agaasimaha waaxda ganacsiga ee Wasaaradda Ganacsiga iyo Wershadaha XFS, Axmed Sheekh Cabdullaahi ayaa sheegay in ay wadaan siyaasad lagu yareynayo waxyaabaha dalka looga keeno dibedda.

Agaasimaha oo u warramayay Warbaahinta Qaranka ayaa sheegay in waayadii hore uu dhaqaalaha Soomaaliya intiisa badan ku tiirsanaa waxyaabaha dalka laga helo gaar ahaan beeraha, kallumeysiga, dalxiiska IWM, haatanna ay doonayaan in ay soo celiyaan dhiirri gelinta wax soo saarka gudaha.

“Waxan wadnaa siyaasad lagu yareynayo waxyaabaha dalka loo keeno ganacsi ahaan ee dalkeena laga helo” Agaasime Axmed Sheekh Cabdullaahi.

Agaasimaha ayaa sababta keentay in waxyaabo dalka laga helo mararka qaarkood loo soo dhoofiyo dalka ku macneeyay soo noqnoqoshada abaaraha, fatahaadaha, dagaallada, gaar ahaan bara kicinta ay khawaarijta ku hayaan beeraleyda iyo xoolo dhaqatada Soomaaliyeed, markaas oo uu yaraado wax soo saarka dalagyada gudaha.

Dowladda Soomaaliya iyo Maraykanka ayaa ka wada hadlay qodobbo muhiim u ah hannaanka deyn cafinta oo haatan maraya meel wanaagsan, ka dib kulan ay aaladda fogaan aragga ku yeesheen Wasiirka Maaliyadda XFS, Biixi Iimaan Cige iyo ku-xigeenka Kaaliyaha Xogahaya Waaxda Maaliyaadda Mareykanka ee Arrimaha Bariga dhexe iyo Afrika Mr. Eric Mayer.

Shirka ayaa diiradda lagu saaray hannaanka dib-u-habeynta Maaliyadda, qorshayaasha horumarinta kadib marka lagaaro barta kama dambeysta ah ee deyn cafinta iyo taageerada dowladda oo ay ugu horreyso maalgelinta iyo mashaariicda lagu caawiyo dadka dan yarta ah ee Soomaaliyeed.

Wasiirka Wasaaradda Maaliyadda Soomaaliya, Biixi Imaan Cige ayaa dowladda Maraykanka uga mahadceliyay taageerada joogta ah oo dhinacyo badan leh, uguna horreyso taageerada dhammaan heerarka laga soo maray barnaamijka deyn cafinta iyo maalgalinta qorshayaasha horumarineed ee dowladda.

Dhuusomareeb- La taliyaha Madaxweynaha JFS ee arrimaha bulshada, Xaliimo Cali Culusow ayaa sheegtay in dowladdu ay degaannada laga xoreeyay Khawaarijta u diyaarineyso qorshayaal lagu soo nooleynayo xarumihii danta guud oo ay khawaarijtu ay baabi’isay.

Xaliimo Culusoow oo u warramaysay warbaahinta Qaranka ayaa dadka kasoo jeeda degaannada la xoreeyay ugu baaqday in ay kaalintooda ka qaataan dedaallada kor loogu qaadayo dib usoo nooleynta adeegyadii bulshada.

La taliye Xaliimo Cali Culusoow oo in dhowaalaba degaannada Galmudug ka wadday wacyi gelinta bulshada iyo kulamo ay la qaadatay madaxda degaannadaas ayaa sheegtay in ay haatan ku wajahan tahay Hirshabeelle si halkaasi ugu sii ambaqaaddo howlaheeda wacyi gelinta dad weynaha iyo kulamada mas’uuliyiinta, iyadoo gogol-xaar u samaynaysa qorshaha dowladda ee ku aaddan soo nooleynta adeegyada bulshada goobaha laga xoreeyay khawaarijta.

Xarardheere- Wasiirada arrimaha gudaha, Kalluumaysiga, Xildhibaano ka Tirsan dowladda FS iyo Galmudug iyo masuuliyiin kale ayaa kormeer dhiirigalin ah ugu tagay ciidamada Khawaarijta kula dagaalamaya duleedka degaanka Shabeellow ee koonfurta Gobolka Mudug.

Madaxweynaha Dowladda Koonfur Galbeed Mudane Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen ayaa Magaalada Nairobi kulan kula qaatay Danjiraha Dowladda Denmark ufadhiya Soomaaliya Steen S Andersen.

Madaxweyne Laftagareen iyo Danjire Steen S Andersen oo kulan kooda ay ka qeybgaleen Wasiiro iyo Agaasimiyaal ayaa lagaga wada hadlay Arimaha Mashaariicda Dowladda Denmark ka Wado Deeganada Koonfur Galbeed, Dhinacyada Gargaar, Adeeg Daadejinta Dowladda, Isbedelka Cimiladda iyo Taageerida Wajiga 2-aad ee Dagaalka Dalka lagaga Saarayo Khawaarijta Alshabaab.

Ra’iisul Wasaara Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Xamsa Cabdi Barre ayaa waxaa si weyn ugu dhaweeyay magaalada Minneapolis ee gobolka Minnesota, kumaankun oo Jaaliyadda Soomaaliyeed ah.

Ra’iisul Wasaare Xamsa ayaa munaasabad ballaaran oo ay qabteen Jaaliyadda Soomaaliyeed ee dalka Mareykanka, hadal uu ka jeediyay waxa uu kaga warramay xaaladda guud ee dalka gaar ahaan horumarka ay Dowladdu ku tillaabsatay ee dhinacyadfa amniga, dhaqaalaha, siyaasadda, arrimaha bulshada iyo samafalka.

Ra’iisul Wasaaruhu waxa uu sheegay in dowlanimada Soomaaliya ay hortaagan yihiin saddex arrimood oo kala ah Khawaarijta, Qabyaaladda iyo Musuqmaasuqa, isagoo ugu baaqay Soomaalida Mareykanka inay qaybtooda ka qaataan halganka dalka looga xoreynayo cadowga.

Kulankan dadweyne oo socon doono labo maalmood ayaa waxaa goobjoog ahaa Wasiiru dowladaha wasaaradda Marwo Mumino Sheekh Cumar, Xoghayaha joogtada, Wasiirada dastuurka ee DXDF, labada Guddi ee dib-u-egista dastuurka, qaybaha kala duwan ee bulshada ayaa ujeedkiisu ahaa in ay ka dhiiban doonaan aragtidooda ku aadan Heshiisyada Siyaasadeed ee ay gaareen Madasha Golaha Wadatashiga Qaran.

Shirkan oo soconaya muddo labo maalmood ah ayaa waxaa la filayaa in ay ka soo baxaan:

1- in lasoo bandhigo ilaa hada waxii horumar laga gaaray qodabada muhiimka u ah qabya tirka dastuurka iyo waxi ka dhiman.

2- In laga tashado daneeyayaasha kala duwan sida wax ku oolka ah oo ay ugu qeyb qaadan karaan Dib u eegista Dastuurka.

3- In sare loo qaado Dareenka wadashaqeynta, Wadar oggol iyo Ka qeyb gal loo dhan yahay si loo gaaro go’aan Wadar oggol ah.

Xassan Xusseen Cali oo magaciisa Afgarashadu yahay Maxamed Deeq iyo Deerow Macallin Ibraahim {idris) oo Khawaarijta ka tirsanaa ayaa isku soo dhiibay Ciidamada xoogga dalka iyo kuwa deegaanka ee ku sugan degmada Xarardheere ee gobolka Mudug.