Macaanku waa cudur waqti dheer kula soconaya taas oo ka dhalatay sare u kac kuyimid sonkorta ku jirta dhiiga (Hyperglycaemia).

GOORMAY SOKOR KUGU DHACAYSAA ?

■ Hadii uu yaraado dheecaanka loo yaqaano insulin oo laga soo saaro ganaca (Pancreas) isagaa qaabeeya ama nidaamiya sonkorta kana ilaaliya sare u kaca (Hyperglycaemia) markaan isticmaalno cuno.

■ Hadii isticmaalka ama ka faaideysiga sonkorta uu jirka ka faaideysanayo uu yaryahay (Utilization) sido kale ayna badato sokorta jirka ku jirta waxey keeni kartaa in sonkorta sare u kacdo (Hyperglcaemia).

Tusaale ahaan cuno badan markaad isticmaasho fadhigaaduna uu badanyahay ama socodkaadu yaryahay (inactive) waxaa ka imaanayo qalad (imbalance) oo ah in tamartii jirka ku jirtay ee sonkorta aheyd aan laga faa,iideysan waxey keeni sonkortaadu iney sare u kacdo maxaa yeelay waxaad heysataa sonkor badan iyo dhaq dhaqaaqii (Activity) loo baahnaa in lagu gubo oo meesha ka maqan.

CALAAMADAHA LAGU GARTO SOKORTA

Calaamadaha ugu muhiimsan ee lagu dareemi karo:-

1. Haraad iyo gaajo xad dhaaf ah.
2. Kaadi farabadan.
3. Culayska jirka oo luma.
4. Buurni xad dhaaf ah dadka qaar.
5. Dhacfi aragtida ah.

6.tabar daro .

7. Xanuun sida kalyaha iwm .

DAAWADA SOKORTA

Marka hore ilaa inta la ogyahay hadda majiran daawo chemical ah oo lagu ciribtiri karo aanka eheyn kaalmati waxana ugu cansan Insulin Injections oo sokorta( type 1) lagula tacalo iyo kaniniyal oo sokorta (type 2) lagula tacalo ayna ku xiran tahay heerka iyo cabirka sokorta ee qofka.

MAXAA TALO AH ?

Talada ugu fiican waa inaad ka hortagto inta aysan kugu dhicin sababto ah casrigan la joogo qofwalba aya u nugul kuma sii jiran dadka magaaloyinka dagan.

Qofka ay ku dhacdana inusan ku dagdagin daawoyinka chemicals ah sababto ah inad ka maarweyso oo aad ku xirnato dawoyinkas ayey kugu sababayan.

MAXA XAL U AH QOFKA QABA CUDURKAN?

Cudurwalba daawo ayu leeyahay runti sidan ognahay hadan muslim nahay waliba ciribtir ah cudurkan sokorta ahna wey leedahay daawo ciribtir ah waana dawoyinka “Food Supplements” ka ah oo sokortada heerka caadiga ah (normal level) kuso celinaya.

WQ: C/salaam M. Yaasiin

Waxaa jira dad lixaadkoodu dhiman yahay oo inala nool una baahan in la taakuleeyo oo taageero loo fidiyo hase yeeshee dadka badankiisa waxaad moodaa in aaney ku baraarugsaneyn.

Ma yara inta qof ee aragga, maqalka ama lixaadka intiisa kale naafo ka ah oo aan la kulanno maalin kasta hase yeeshee inteena fiirisa ee waxtar u geysata ma badna waxaadna arkeysaa dadka lixaadka leh oo xoog ku dhaafaya ama qaarkood jiiraya.

Dadkaasi waxay mudan yihiin xushmad iyo in la soo dhaweeyo oo naxariis loo muujiyo waayo adigaba sidaas oo kale waad noqon kartaa oo Eebbe waxba lama aha.

Waxaa ugu daran dadka wax heysta oo gaadiid xowli ku socda ku ag mara oo aan marna hoos u eegin dadkan kana warqabin jiritaankooda taas oo ah tan ugu xun ee ah in qof lixaadkiisu dhammeyn lagu jees jeeso.

Dhismeyaasha waa weyn ee dabaqyada ah ee ay ku jiraan shirkadaha iyo hey’adaha waa weyn, kuwo ganacsiga iyo xawaaladaha ma kori karaan waayo ma jiraan qaabab loogu talo galay ama jaran jarooyin qaas ah oo ay ku fuuli karaan.

Dadkan sidoo kale ma helaan inta badan daryeelka ay u baahan yihiin , waxbarasho iyo daryeel caafimaad toona waxayna u badan yihiin dad iska qaraabta oo nolosha ku dhibban.

Xitaa kuwooda dhallinyarada ah ee leh hammiga waxbarsho iyo nolol maalmeedka ma helaan qiimaha ay mudan yihiinna waa leyska illoobay waxayna bulshada kala kulmaan quursi iyo in loogu yeero neynaaso la xiriira iinta ay leeyiin sida: hebel lugey, heblaayo jiis , hebel indhoole iyo wixii la mid ah.

Dadkan daryeelka ka sokow, waxay rabaan in bulshadu soo dhaweyso oo aan lagu ciilin iimaha ay leeyihiin waayo si kasta oo uu wax u barto shahaadooyinna u qaato qof lixaadkiisu dhammeyn ma helo tixgalinta uu mudan yahay waayo dunida inteeda kale dad laga yaabo lixaad ahaan in aaney dhammeyn ayaa awood u leh in ay shirkado dhan maamulaan .

Dadka Soomaaliyeed yaaney u  arkin qofka marba haddii uu iin dhinaca lixaadka ah uu leeyahay uu yahay qof ay u dhammaatay oo aan wax dambe laga sugeyn taasna waxay ka horjeedaa naxariista iyo abuurista Eebbe,

Dowladda Soomaaliyeed waa in ay kordhisaa dadaalkeeda ku aadan sidii dadkan loo dhiirigalin lahaa looguna abuuri lahaa mashaariic iyo shaqooyin ay ka soo saartaan noloshooda lana dhiso mustaqbalkooda.

WQ: Mohamed Shiil.

Kutaantu waxa ay kamid tahay boqortooyada xayawaanka (Animalia). Bahda bilaa lafadhabarleyda ah (Arthropoda), gaar ahaan bahweynta cayayaanka (Insect).

Sidoo kale waxay ku jirtaa bahda dullinka quuta dhiigga dadka iyo duunyadaba (Cimicidae), kuwaas oo leh lix lugood iyo laba gees oo ateeno ah, mana laha baalal ay ku duusho.

Bahda cilmiga saynisku waxay ugu yeedhaan (Cimex lectularius). Kutaanta guud ahaan waxaa looqaybiyaa laba nooc, mid guud ahaan meel kasta laga helo iyo mid laga helo deegaanada heer kulkoodu sareeyo oo keli ah, sidoo kale waxaa jira noocyo kale oo ku dhasha shimbiraha qaarkood.

Luuqadda ingiriisida waxaa looyiqannaa (Budbugs) Carabidana (بق الفراش), Afka Soomaaligana waxaa looyiqaannaa Kutaan iyo Dhiqle, sida ku qoran qaamuuska Afka Soomaaliga, deegaanada soomaalida qaarkood waxaa looyiqaannaa Dukhaan.

Cimriga kutaantu waxa uu gaadhaa 4 ilaa 6 bilood, dhererkeeduna waxa uu udhaxeeyaa 5 ilaa 7 milimitir.

Kutaantu waxa ay leedahay 26 hiddo-side, sidoo kale waxay kamid tahay cayayaannada leh dhiigga diirran.

Hab meerto nololeedka kutaantu waa sida ka bahweynta cayayaanka oo kale waxaana uu maraa saddex marxaladood oo kala ah: Beed, caydi yar iyo kutaan qaangaadh ah.

Markii keli ah waxa ay dhashaa ta dheddig 200 ilaa 250 beed kuwaas oo ku dillaaca 6 ilaa 10 cisho.

jidhka kutaanta waxaa looqaybiyaa saddex qaybood oo kala ah: madax, qayb dhexe iyo qaar danbe.

Kutaanku waxa ay quudataa dhiigga dadka ama kuwa noolayaasha kale, gaar ahaan habeenkii oo maalintii badanaa masoo baxdo, kutaantu waa cayayaan dheereeya kaas oo saacadii jari kara 0.045 mayl.

Kutaantu badanaa waxa ay hoy ka dhigataa meelaha qarsoon ama waxa ay kala dhexgashaa meelaha aadka u cidhiidhiga ah, sida looxaanta dhexedooda, sariiraha hoostooda iyo saqafyada guryaha, tukaantu ciida badanaa kuma noolaato oo waxa ay ka jeceshahay meelaha wasakhda ah ee diirran.

Dhibaatooyinka ay kutaantu dadka ku sababto waxaa kamid ah: in ay maqaar cuncun ku keento, ama xasaasiyada maqaarka iyo in ay xanuunada qaar dadka ukala gudbin karto.

Ugu danbayntii waxaa lagu xakamayn karaa tukaanta in la buufiyo guryaha ay gasho iyadoo lagu buufinaayo cayayaan dile, gaar ahaan meelaha hoyga u ah iyo in sare loo qaado nadaafada meelaha huurka ah ee guriga kamidka ah.

WD: C/salaam M. Yaasiin