Marka hore waa maxay Dulmi?

Dulmigu waxa ay culimada ku qeexeen shay kasto oo aan booskiisii xaqa ahaa aan la dhigin, ama shay kasto oo aan booskiisii sharciga ahaa aan la waafajinin.

Shay kasto oo laga saaro ama la waafajiyo halkii uu xaqqa u lahaa waxa uu noqonayaa caddalad, shaykasto oo laga kormariyo ama laga hoos mariyo booskiisa xaqqa ah waxa uu noqonayaa Dulmi.

Aayaadka Qur’aanka kariimka ee ka hadlaayo cadaaladda dhamaan waxay reebayaan Dulmiya, waxaad halkaas ka ogaanaysaa in ay iska soo horjeedaan Dulmiga iyo Cadaaladda.

Culimada waxay noo sheegeen in dulmiga loo qaybiyo sidax qab oo kala ah 1- Ruux naftiisa dulmiya oo naftiisa ku hogaamiyo shirki o Alle ku caasiyo, ‘’Allah SWT waxa uu leeyahay Gaalnimada waa Dulmi wayn’’ Dulmiga koobaad ee la reebay waa in lagu xad gidbo xuquuqda Allah SWT.

Qatbta 2- waa Ruuxa uu naftiisa kulmiyo macaasi, Ruuxaan waxa uu dulmiyey naftiisa oo waxa uu ka tagay qayb ka mid ah waajibaadkii uu Rabbi faray waxa uuna ku dhacay qayb ka mid ah waxa uu Rabbi ka xarimay.

Qaybta 3-aad ee dulmigu, waa qofku oo dadka kale Dulmiyo oo xuquuqdooda ku xad gudbo Nabigeenna Maxamed NNK waxa uu yiri’’ Qofka walaalkiis dulmi ka galay cafis ha waydiisto, Allah SWT adoomankiisa waa uu u dambi dhaafaa balse haddii aad adoon kale aad dulmisay waxaa waajib kugu ah in aad cafis waydiisato adoonkaas.

‘’Ilaahay SWT xadiisul qudsi ayaa waxuu ku leeyahay dadow dulmiga aan ka mamnuucay nafsadayda adinkana waan idinka mamnuucay ee dhaxdiina ha is dulminina’’

Cirib xumada Dulmiga waxaa tusaale inoogu filan dhacdooyinka dunida ka dhacay ee u baahan in lagu cibro qaato, halkaan waxaan idinku soo gudbinayaa sheeko u baahan in lagu cibro qaato.

Nin oday ah oo indhool ah ayaa waxaa ka xeeyey wiilkiisa xilli ay reerka guuraayen, wiilkaas oo ay wiilashii kale ee odayga ay kula dardaarmeen in uu soo kaxeeyo odayga iyagane ay sii rari doonaan reerka.

wilkii markii uu kaxeeyey odaygii ee uu geeyey meel duur ah ayaa waxa uu dulmiyey odaygii waxaa uuna sameeyey in uu odayga fariisiyey geed cidlo kuna yiri aabo halkaan sii fadhi reerkii ayaa raadinayaaye, ka dibna halkii a yuu kaga dhaqaaqay.

wiilkii markuu u tagay walaalihii soo ka xay ku yiri odaga waxaa uu walaalihiis u sheegay in uu odaygii maqan yahay oo uu san arkin, odaygiina waxa uu ku geeriyooday halkii oo ugu dhaqaaqay wilkii.

Mudo ka dib maxaa dhacay wiilkii ayaa guursaday waxuuna dhalay ciyaal, kadib waa yeel ayuu noqday waxuuna beelay indhaha kadib xilli ay reerka guurayeen ayaa waxaa ka xeeyey mid ka mid ah wiilashiisa.

markii la maraayo halkii uu ugu dhaqaaqay aabihiis ayaa wiilkii waxa uu ku yiri aabow reerkii ayaa noo sahminayaaye geedkaan sii fariiso, oday oo xasuusan in uu horay u dulmiyey aabihiis ayaa waxa uu ku yiri wiilkii geedkaan magaciis, wiilkii waxa uu u sheegay magaca geedka, odaygii ayaa yiri is ka bax waxaan ogahay in Aadan soo laabanaynine.

Walaalayaal aan ka digtonaana oo aan iska ilaalino dulmiga wax aan khasaaro ahayn kama faa’idaynee.

WQ: CUMAR MAXAMED CUMAR

Soomaalidu waxay ku maahmaahdaa waxaan kuu dhiibay ii dhiib dhabiil rag ma dhaafto mana ahan wax ceeb ah, laakiin waa xanuun iyo murug badan tahay markii ay hor yimadiin imtixaan iyo xisaabo  hore oo aadan iska fileyn in lagu weydiinayo maalin maalmaha ka mid ah, waana mid loo baahan yahay in dadku xisaabtamaan.

Sidoo kale, Shirkadaha leysku darsado iyo xisaabaha la isku aaminay wax la iska weydiiyo meesha ay wax marayaan si halkaas ay horay uga sii socdaan danahii la isku aaminay ee adduunyada taas oo dadka qaar ay u moodayaan xujo iyo daandaansi laakiin waa dariiqa keliya ee lagu heli karo in dadku is aaminaan.

Hantida way lumeysa  haddii aan  la xisaabtamin oo xisaabta ayaa wax lagu saxaa goortaasna waxaa ka dhasha is aamin faa,iido sii kororta, haddaba ogaada xisaabtanku waxbuu hagaajiyaa.

Eeg isla xisaabtanku waxba ma xumeeyo waxaana ku shaqeysta shirkadaha waa weyn ee dunida iyo dowladaha oo iska ilaalinaya hanti boobka iyo musuqmaasuqa waxayna dhacdaa sannadkiiba halmar, sannadahan kama dhicin dalkeenna xisaabi xilmaleh mana jiro dad loo soo xiray, haddey ahaan lahayd mas,uul sare iyo mid hoose, waayaabe dalkeenan ma caddaaladbaa ma waxaa la waayey dad  hantidii qaranka lunsaday mase dadkii la xasaabtami lahaa ayaa Meesha ka maqan,

mase  waa qaataye qaado ayaa lagu macneyn karaa xaalkeenna?.

Haddaba, dalkeennu wuxuu u baahan yahay ilaalin iyo isla xisaabtan dhab ah oo sannad iyo bil iyo maalin intaba, waayo dalka markii uu sidaan oo kale uu ka soo kabsanayo burbur iyo dagaallo sokeeye iyo Virusyadii caalamiga ahaa waxaa loo baahan yahay in aan cidna lagu cafin waxay qaadatay oo sharci darro ahaa.

Adduunku weligiisba way ka jireen dad tuuga ah oo booba hantida dalka iyo kuwo daacad ugu shaqeeya.

Haddaba, talo ahaan waxaa haboonaan lahayd in dib loo soo celiyaa barnaamijkii xisaabi xil maleh ee dalka gudahiisa ka dhici jiray sannadkiiba halmar oo dadna lagu amaani jiray dadna lagu ciqaabi jiray.

taasoo sida badan lala xisaabtami jiray wasaaradaha iyo wakaaladaha dalka oo dhan iyadoo dad badan oo iska fududeysta xoolaha dadweynaha  ku mutesan jireen xabsi iyo ganaax adag, qaar kalana ay heli jireen abaalmarin, dallacaad derejo billado sharafeed iyo shaqo wanaag, sidoo kalena laysku abaal marin jiray  wax qabadka iyo wixii kale ee uu xaq u yeesho.

Waxaa jiray waqti lagula xisaabtamo qof waliba wixii uu bulshada u qabtay iyo wixii dhib iyo hagardaamo uu geystay dalka iyo dadka waxaana waajib ah in qof waliba in uu dalka xaqiisa ka helo,haddii uu dembi ka galayna lagu ciqaabo, waana isla xisabtanka ugu fiican, waayo markii uu qabiil ku xisaabtami lahaa waxaa ka wanaagsan inuu ku xisaabtamo qarannimo iyo wax qabad derejadana aysan bixin xildhibaanno ay isku beel yahiin iyo odoyaashiisu.

Sideedaba xilalka iyo derajooyinka waa in lagu muteestaa aqoon, shaqo wanaag geesinimo, howlgarnimo, daacadnimo, waayo aragnimo ay waddaniyad ku dheehan tahay.

waxaa habboon in xukuumadahu ay wax ka ogaadaan Hay’adahooda ciddii horumar sameysay iyo kuwa maamul xumada ku sifooba, kuwa la dulmiyay oo xaqdarrada iyo dhibaatada sheeganaya iyo kuwa haloo yeelada ku daaqaya hantida dadweynaha.

waxaa loo baahan yahay in loo dhabba galo xaalkoodu sida ayadoo lala gelayo isla xisaabtan dhab ah waxaa sidoo kale habboon in dib loo soo celiyo isla xisaabtanka sannadkiiba halmar hadiiba aan la heleynin sannadkiiba laba mar

WQ: Abwaan Gabayre

In ay diyaar yihiin Ciidanka ilaallada qaranka Gaaska koowaad ee Duufaan maka dhigan tahay dhammaadka khawaariijta naf la caariga ah?

Ka dib 15-kii bisha may sannaddii 2022 guushii dib u doorashadda madaxweyne Xasan sheekh Maxamuud,waxa guud ahaan dalka Soomaaliya ka curtay halgan nafhurnimo ah kaas oo dib loogu soo celinayo sharafkii,qiyamkii, karaammaddii dalka iyo dowladnimadda Soomaaliyeed.

Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyo xukuummadiisa ayaa iclaamiyey dagaal saddex jiho ah kaas oo lagu qaadayo kooxaha khariban ee khawaariijta,jihooyinka laga weeraray khawaariijta ayaa kala ah dhaqaalaha,Fikirka iyo in lagu ekeeyo goobaha ay joogaan weeraro toos ah Ciidanka Xoogga dalka Soomaaliyeed oo kaashanaya shacabka Soomaaliyeed oo ugu horeeyeen kooxaha gobanimo u dirirka macawisleey ayaa gobolladii,degmooyinkii iyo deegaannadii ugu badnaa ka sifeeyey kooxaha khawaariijta.

Ciidanka ilaaladda qaranka Gaaska koowaad ee Duufaan oo tababar heerkiisu sarreeyo ku soo qaatay Dalka Eritrea ayaa dhowaan dalka dib ugu soo laabtay,iyagoo qayb ka noqonaya dagaalka dalka looga xoraynayo kooxaha khawaariijta,soo guryo galka Ciidanka ilaaladda qaranka ayaa ka dhigan in markan si dhab ah loo dabar jarayo kooxaha khawaariijta oo weli ku dhuumaalaysanaya qaybo ka mid ah goboladda iyo degmooyinka dalka.

Madaxweyne Xasan Sheekh “Aniga iyo shacabka Soomaaliyeedba waan ku faraxsanahay dib usoo laabashadiina,Maanta wixii ka dambeeya waxaan galeynaa diyaar garoow iyo dhaqaaq aan ku wajahayno cadowga, Waxaan rabnaa in howgalka cusub ee deegaanada dhimman lagu xoreynayo uu ka degdeg bato kii hore, muddo koobana lagu soo afjaro”.ayuu yiri Madaxweynaha jamhuuriyadda Federaalka Soomaliya Mudane DR Xasan Sheekh Maxamuud.

Heerka tababar ee Ciidanka.

Ciidanka ilaaladda qaranka ayaa qaba nooc kasta oo tababar ciidan ah kuwaas oo adkaysi iyo dhabar adayg u leh marxalladaha adag kaas oo ay ku wajihi karaan caddowga iyo khawaariijta dhibaataysay shacabka Soomaaliyeed,tan ayaa ka dhigan in gabi ahaan ba laga tirtiri doono kooxaha khawaariijta dhulka Soomaaliyeed.

khuburadda ku xeeldheer Amniga iyo Siyaasadda ayaa ku sifeeyey soo guryo noqoshadda Ciidanka ilaaladda qaranka in ay ka dhigan tahay dhamaadka kooxaha khawaariijta sidoo kaleba si buuxda loo suggo amniga guud ee qaranka taas oo dadweynaha Soomaaliyeed iyo dowladda ba uga dhigan guul qaran.

Isbeddel dhaqaale.

Dhamaadka kooxaha khawaariijta ka dib waxa dib waxa isbeddel bulsho iyo mid dhaqaale ba ka curran doonaa Soomaliya taas oo ay dib u hawlgeli doonaan ganacsiyadda isaga gudba goboladda iyo degmooyinka kuwaas oo hore kooxda khawaariijtu u kala go’doomisay.

waxa sidoo kale adeegyadda dowladdu gaari doonaan goboladii iyo degmooyinkii mudada dheer ay go’doomisay kooxda khawaariijta ee gabalkeedu dhacay, falashadda beeraha iyo dhaqmaha xoollaha nool ayaa sidoo kale qayb ka noqon doona dhismaha kaabayasha nolosha ee unkami doona dhammaadka khawaariijta.

Isu socodka Gobolladda.

Dhamaadka kooxaha khawaariijta ka dib Waxa furmi doona isu socodka gobolada iyo degmooyinka dalka taas oo hore khawaariijtu u kala goysay,isku soo wada xoori dhamamaan filashooyinka ayaa ina tusinaya in tani ka dhigan tahay dhammmaadkii kooxaha khawaariijta.

WQ: SONNA

Calaamaddaha lagu garto Kooxi marka ay burubureyso ama ku jabto dagaal ayaa waxaa ka mid ah:- Khilaaf, Iscaasin, ismaqli-waa, kala dhuumasho iyo kala shaki, waana astaanta ugu waaweyn, waxaana hadda laga warinayaa inay Kooxda Khawaarijta Al-shabaab ay dhammaan qodobadaasi ay ay isku haystaan, waxaana ka hadlay Taliyaha Ciidanka Lugta ee Xoogga Dalka Soomaaliya General Maxamed Biixi Tahliil, wuxuuna sheegay in Maleeshiyaadka Kooxda Argagixisada ah ee Khawaarijta ay hadda soo food saartay cabsi, wel-wel, Argagax, murunno xoog leh, is eedeyn, kala dambeyn la’aan iyo qaar kaloo badan, taasi waxa ugu wacan jabka ay kala kulmeen Jiidaha Dagaalka oo looga awood roonaaday.

Taliyaha waxa uu hadalkaasi ka sheegay goob fagaar ah ee uu kula hadlayay Cutubyo ka tirsan ciidanka Xoogga iyo kuwa deegaanka ayaa ka warbixiyay halka ay marayaan howlgallada ka dhanka ah khawaaarijta ee ka socota dalka,isagoo sheegay in meel wanaagsan ay marayaan howlgallaadasi lana sii laba jibbaari doono dagaalka lagula jiro khawaarijta,wuxuuna tilmaamay in ciidamada lagu soo tababaray Eritrea qeyb ka ahaa, dhawaan soo gaareen dalka, ayna qeyb ka noqon doonaan howlgallada socda, si khawaarijta looga ciribtiro guud ahaan dalka.

”Ciidankii tababarka ku maqnaa Xooggiisu dalka ayuu soo gaaray, dagaalka Khawaarijta ayuu ka qeyb galayaa waxaa la soo baray si cadawga loola dagaalamo wayna idinla howlgalaayaan dhawaan,” ayuu yiri taliye Biixi, isagoo hadalkiisa sii watana  ayaa sidoo kale ciidamada kula dar-daarmay in ay wanaajiyaan hab-dhaqankooda iyo tan bulshada, qof walbana lagu abaal marin doono sida ay uga qeyb qaadato dagaalka dalka looga ciribtirayo  khawaarijta Al-shabaab.

Dagaal u dhexeeya kooxda Khawaarijta ayaa ka dhacay deegaan hoos taga degmada Xarardheere ee gobolka Mudug, Maleeshiyaad ka tirsan Khawaarijta oo ka baxsaday deegaanka Dabagalo oo doonayey inay isu dhiibaan ciidanka dowladda ayay maleeshiyo kale ku dagaalameen agagaarka magaalada Camaara ee gobolka Mudug, Dagaalka oo socday ilaa iyo hal saac ayaa la sheegay inay ku dhinteen ilaa 7-ka tirsan maleeshiyada, iyadoo Qof goob jooge ah uu SONNA u sheegay inuu arkay maleeshiyada qaar ka mid ah oo la soo xirxiray, iyaga oo gaari saran, taasina waxay noqoneysaa calaamad weyn oo muujinaysa sida kooxdan argagixisada ah ay ugu jabtay dagaalada ka dhanka ah, islamarkaana  aysana sii jiri doonin.

Kooxada khawaarjita ayaa hadda mareysa meeshii ugu dambeysay bur-burkooda kadib markii, dhexdooda katafatay, taas oo muujineyso dhammaadka kooxdan, waxaana la soo warinayaa in uu dagaal dhex maray Maleshiyaadka ka wada tirsan Kooxda argagixisada ah eek u sugan Deegaanno hoos yimaada Degmada Xarardheere ee Gobolka Mudug, Dagaalka ayaa waxa uu ka danbeeyay ka dib markii maleeshiyaad ku dhow horjoogaha lagu magacaabo Muxudiin Daqare ay magaalada dhinac uga baxeen, ayagoo ka gadoodsan horjoogayaal kale oo jooga magaalada, waxaana ay isku dayayeen in ay ka goostaan dhulka ay Khawaarijtu joogaan, iskuna dhiibaan Ciidamada Soomaaliya, si ay naftooda ugala fakadaan, maadamaa la isku yimid oo meel lagu fakado aan la arkeyn.

Horjooge lagu magacaabo Nuunaale oo la sheegay inuu yahay horjoogaha haysta kooxda ay ugu yeeraan Jabhadda ka dagaalama Deegaanada Xarardheere ayaa la sheegay inuu amray in xoog lagu hor istaago maleeshiyaadka Khawaarijta ee baxsadka ahaa, waxaana intaasi ka dib qarxay dagaal socday mudo saacad ah oo labada dhinac ee Khawaarijta uu khasaaro dhimasho iyo dhaawac ahba uu ka soo gaaray, iyadoo Ruux ka mid ah dadka deegaanka oo la hadlay Wakaaladda SONNA uu u sheegay inuu arkay maleeshiyaad ku geeriyooday dagaalka, kuwa ku dhaawacmay dagaalka iyo maleeshiyaad la qabtay oo la isku xir xiray laguna tuurayo Gawaari Dagaal.

Ku dhowaad 10-ka tirsan Khawaarijta Al-shabaab ayaa ku geeriyootay dagaal ka dhex qarxay Khawaarijta dhexdooda oo ka dhacay degmada Xarardheere ee gobalka Mudug, waxaana Ilo xog ogaal ay Warbaahinta Qaranka u sheegeen dagaalka markii uu dhacay ka dib in Khawaarijtu amaro cusub ay ku soo rogeen maleeshiya iyo Horjoogayaasha Khawaarijta ah ee jooga magaalada Xarardheere iyo deegaano kale oo ka tirsan Galmudug, amaradaasna waxaa ka mid ah:-

1. In Gaadiidka nuuc kasta oo ay haystaan khawaarijta aanan laga dhaqaajin karin halka uu yaalo, ilaa amar danbe. Ayagoo ka baqdin qaba in Gawaarida ay haystaan lala goosto oo lala aado dhanka Ciidanka Dowladdu ku sugan yihiin.

2.In Maleeshiyo iyo Horjooge kasta ah oo Khawaarij ah halka lagu ogyahay uusan ka tagi Karin, iyagoo kala ilaalinaya in horjoogayaasha inay isku gudbaan, maadaama qaar laga shakisan yahay ay ku jiraan.

Wararka ka immaanaya Xarardheere ayaa sheegaya in dagaalkaan uu dareen ka dhex abuuray magaalada, madaama Horjoogayaasha maleeshiyaadka Khawaarijta ah ee dagaalamay ay labaduba ka soo jeedaan deegaan ahaan gobalka Mudug, waxaana jirta tan iyo markii ciidanka Qaranka iyo geesiyaasha shacabka Soomaaliyeed ay u kaceen inay iska dulqaadaan Khawaarijta dooxatada iyo dhiig miiratada ah, lagana saaray in ka badan 50 magaalo ayaa wuxuu wal-wal iyo walaac xooggan soo wajahay horjoogayaasha khawaarijta ah.

Haddaba su’aasha ayaa ah maxaa keenay inay dhexdooda uu dagaal gacan ka hadal uu dhexmaro Kooxda Khaaarihta ah?, su’aashaasi jawaabteeda ayaa ah mid fudud oo si sahlan loo heli karo jawaabteeda, waxayna tahay in Maleeshiyaadka Kooxda iyo Horjoogayaashoodaba ay ku jabeen Dagaalkii dhinacyada badnaa ee ka koobnaa mid dhinaca Militariga ama Ciidan oo aad looga itaal roonaaday, mid dhinaca Dhaqaalaha ahaa oo laga soo xirxiray meelihii ay lacagaha ka abuuri jireen ama u soo mari jirtay iyo midka Fikirka ama wacyigalinta ku aadan maxay diintu ka qabtaa Kooxda, taasi oo lagu sheegay inay tahay ama loogu yeero magaca Khawaarij, ayaa waaxaa soo wajahay, islamarkaana uu ka soo muuqdo calaamadaha marka ay Kooxi burburayso, taasi oo ah  Khilaaf, Iscaasin, ismaqli-waa, kala dhuumasho iyo kala shaki, waana astaamaha ugu waaweyn.

Waxaa kaloo muuqda in ay kaga soo dhammaaneyso joogitaankooda Maamulada Hirshabeelle iyo Galmudug, maadaama horey looga saaray Maamulka Hieshabeelle, hadana lagu guda jiro dib u xoreynta Deegaanada ka tirsan Gobolada Galguduud iyo Mudug oo ka tirsan Maamul-goboleedka Galmudug ayaa waxaa soo food saaray cabsi weyn, islamarkaana ay bilaabeen inay kala shakiyaan, kilaafna soo kala dhexgalo, leysna aamini waayo, waxaana jirta in aysan kala amar qaadan, waxayna markaasi keyneysaa in la kala dhuunto, arrimahaasi ayaa muujinaya koox burburkeed.

Waxaa diyaariyay C/laahi Ruush