Soomaalidu waxay ku maahmaahdaa dab iyo dagaal midna laguma degdego waayo soomaalidu waxay ogtahay ama ay waayo arag u tahay dhibaatada colaadda sokeeye .

Qof weyn oo miyirka iyo maankaba qaba kuma taliyo colaad sokeeye sababtoo ah wuxuu og yahay waxa ka dhalan kara .

Laga soo bilaabo 1980kii Dalka soomaaliya Waxaa ka jiray colaad sokeeye waxaana ku farxi jiray dadka qaarkood oo dano gaar ah leh iyagoo qaladayey shacabka.

Waxaa kale oo aan ognahay in colka iyo abaarata ay yihiin labo shey oo aan la mahadin .

Adduunyada marka dhibaato dhacdo dadka wanaagsani way ka hortagaan dhibaatadaas wayna ka xumaadaan laakiin dadka leh danaha gaarka ah wey si huriyaan oo baasiin ayey ku shubaan .

Haddii aan isweydiino su’aal jawaab ayey u baahan tahay siiba dadka waxgaradka ah .

Marka la dhiso maamul ama dowlad dadku ma wada noqdo madaxweyne , wasiir iyo xildhibaan xubno qaas ah ayaa qorigu ugu dhacaa ka dibna Waxaa la siiyaa taageero iyo wada shaqeyn.

Mar haddii bulshadu sidaas tahay oo aysan dadka oo dhan xilka wada qabaneyn Waxaa wanaagsan in dusha laga ilaaliyo sharciga si loo helo wada shaqeyn iyo kalsooni iyadoo laga foggaanayo qabyaalad, nin jecleysi, saaxiibo iyo xisbiyo gaar ah kalsoono ayaa dhaceysa marka sidaa loo wada shaqeeyo, marka qofku qaldamana gacanta ayaa tartiib loo qaban karaa si walaalnimo ah .

Mudanuhu markaas wuxuu oganayaa in dadka gacanta soo qabtay ay yihiin dad aad u jecel.

Wax toosin ayaa la doonayaa ee lama doonayo colaad hurin, duullaan iyo adeegsi qabiil.

Haddii ay dhacdo qabyaalad , colaad been ah oo nin dan lihi hor boodayo Waxaa loo baahan in runta loo sheego isagana .

Nin ka cabsaday ujeedka dhabta ah guul ma keeno ee ha noqon mid marqaati ka ah dhibaatooyinka oo aan gacan ka geysan Karin ee noqo qof ka diga dhibaatooyinka la abuurayo.

Soomaalidu waa isku beel ee yeysan kula tagin caadifadda jufo yar oo gaar ah..ka fogow wax kasta oo keeni kara taariikh xumada

W/Q: Abwaan Gabayre

aa talo kula gudboon tahay in aad hagaajiso xusuusatana wanaagga iyo karaamada dalkaaga uu leeyahay .

Muwaadinka dhabta ah waa kan dhibta la qeybsanaya caruurta soomaaliyeed meel kastooy ku sugan yihiin haddey yihiin kuwa soo barakacay iyo kuwa ku nool dhulalka laga xoreeyay khawaariijta ciidammadeennu waa kuwa u xirtay tuutaha in ay difaacaan dalka dulliga ka dul qaadaan bulshada

Bal eeg sida ay ciidammadeennu ugu jiraan difaac iyo gurmad intaba, muwaadin leyskama noqon karo ee waa loo dhashaa.

Dowladnimada iyo Qaran jaceylka Waxuu kuugu soo maaxan doonaa maalinta aad ka baxdo dalkaaga oo aad tagto dal shisheeye kula kulmaan dhibaatooyin kala duwan ha noqto shaqo la’aan, caafimaad darro iyo dulmi lagaa galo oo aad la kulanto xarig.

Markaa oo kale waxaad xasuusataa dalkaaga waxaana taa ka si daran marka dalkaaga iyo dadkaaga dambi aad ka gasho baxsad aad ka noqoto oo aadan yeelan rajo dambe oo aad dib ugu noqon karto halkaana ay kaa horyimaadaan dihbaatooyin nololeed iyo kuwo amni .

Ogow maalintaas ayaad ogaaneysaa in dalkaagu yahay lama huraan markaas ayaa u shalleydaa in aad dib ugu laabato dalkaaga .

Meel kasta oo aad addunka ka tagto waxaa ku sugaya dalkaaga iyo dadkaaga oo aadan sina uga maarmi Karin meel kasta oo aad tagtana aad u soo laabaneyso oo lagugu aasayo.

Waa in aadan dambi ka galin dadkaada iyo dalkaada si aad u yeelato kalsooni kugu filan oo aad wax walba u huri karto dalka aad leedahay.

Qof kasta dalkisa ayuu Sharaf ku leeyahay waxaana laga yaabaa in daafaha caalamka ku xiran yihiin maxaabiis soomaali ah oo u baahan in dalkooda dib loogu soo celiyo sidii hore loo keenay kuwo badan.

Si kastaba ha ahaatee qof walba waa in uu qaddiriyaa isla markaana Sharaf u yeelaa dalkiisa waayo dalkaada ayaa muwaadin geesi ku tahay oo aad ku dhiirran tahay.

WQ: Abwaan Gabayre

Islaamku waa diin kaliya ee Alle agtiisa ka jirta, diin aan aheyn midda Islaamka oo Alle agtiisa laga aqbalayana ma jirto sida Ilaahay SWT Qu’aankiisa noogu cadeeyey. Kutubadii ka horeeyey kitaabka Qur’aanka kariimka ee Furqaan waa waajib rumeyntooda balse ma aha kuwo hadda shaqeeya, waxayna ahaayeen kuwo loosoo diray qolo gaara iyagaas ayeyna ku ekaayeen,  Diinteenna Islaamka way ka duwantahay diimahaas hore waayo waxaa loo soo diray dhammaan caalamka oo idil, waana diin aan dhicin ilaa maalinta qiyaamaha, waxaana loo soo dhiibay nabigii uga  kheyrka badanaa inta Allah SWT abuuray, waa diin isu miisaanta nolosha adduunka iyo nolosha Aakhirada, waayo adduunku waa beer uu ku beerto qofka Muslimka ah khayraadka xagga dhammaan dhinacyada nolosha si uu u gurto abaalka arrinkaas adduunka iyo Aakhiradaba. Beerta iyo abuurkanina wuxuu u baahan yahay inaad ku qaabisho nolosha nafsad kheyrka rajeysa uu ka buuxo dadaal iyo go’aan adeyg, arrinkaasina wuxuu ka muuqdaa waxyaalahan soo socdo:

Allaah Kor ahaaye Wuxuu yiri: “Wuxuu idinka abuuray dhulka oo idin dejiyey dhexdiisa si aad u camirtaan” (Huud: 61)

Allaah wuxuu nagu beeray arladan oo na amray inaan camirno oo ku hormarinno ilbaxnimo iyo dhismo u adeegeysa aadmiga, oo aan ka hor  imaaneyn shareecada Islaamka ee sahlan, balse wuxuu ka yeelay camiraaddeeda iyo hormarinteeda waxyaalaha ay dooneyso shareecada iyo cibaadooyinka  xitaa waqtiyada lagu jiro duruufta adag iyo marka uu xaalka murugsan yahay , sidaas awgeed buu Nabigeenna ku baraarujiyey qofka Muslimka ah in haddii qiyaamuhu dhaco isagoo gacanta ku haya abuur uu doonayo inuu beero,markaa waxaa saaran inuu ku dhaqsado beeritaankeeda, hadduu karo si ay ugu noqoto sadaqo. (Axmad 2712)

Islaamka wuxuu ku baaqaa in lagala qayb qaato dadka xagga dhismaha iyo sameynta ilbaxnimo iyo wax hagaajinta, iyo in la dhex galo dadka oo lala xiriiro si edeb iyo dabci san leh si kastaba ha u kala duwanaatee dhaqammadoda iyo diimahooda, wuxuuna Islaamka nagu baraarujiyey in ka dhex bixidda iyo ka fogaanshaha dadka aanay ahayn dowga dadka diinta ugu yeera  iyo kuwa wax hagaajiya, sidaas awgeed buu Rasuulkii Allah NNKH ka yeelay in qofka dadka dhex gala oo ku sabra waxa ka soo gaara oo dhibaato iyo gef ah uu ka fiican yahay qofka ka gooni noqda oo ka fogaada (w.w. Ibnu Maajah 4032)

Ma aha arrin kedo ku timid in kelmedda ugu horreysa ee ka mid ah Qur’aanka ee lagu soo dejiyey Nabigeenna tahay: Iqra (Akhri),

Waxaa halkaa lagu caddeeyey inuu Islaamka dhiirrageliyo dhammaan noocyada culuunta  nafaca u leh aadmiga ilaa uu ka dhigay dariiqa uu maro qofka Muslimka ah isagoo cilmo doon ah uu yahay jid uu u hayo Jannada, sida uu Nabigeenna yiri: “Qofkii qaada waddo uu ku dalbayo cilmi, Allaah wuxuu ugu sahlaa waddo ka mid ah waddooyinka Jannada.” (Ibnu Xibbaan 84)

Islaamku ma yaqaan dagaal ka dhexeeya diinta iyo cilmiga sida diimaha kale, bal si ka duwan taasi si dhan, diinta waa baaqa cilmiga waana taageeraha iyo ugu yeeraha dadka barid iyo barashoba maadaama uu ugu jiro khayr aadimiga

Sidaas awgeed buu Allaah u maamuusay qaddarka caalimka ee bara dadka khayrka oo u yeelay darajooyin sare, wuxuuna Nabigeenna sheegay in dhammaan uunanka ay u duceeyaan macallinka bara dadka khayrka. (At-Tirmidi 2685)

WD: Ibrahim Warsame

Gobolada dalka Soomaaliya waxaa Ka curtay guluf colaadeed oo la iskaga xoreeynaayo kooxaha diidka ah oo bulshada Soomaliyeed ay u geestaan dhibaatooyinka aad u arxan daran oo wuxuushnimo ah taasi oo sababtay in bulshadii ay kacdoon sameeyaan sida ay iskaga soo afjari lahaayeen kooxaha argagiso ee dhibka ku haaya bulshada Soomaliyeed.

Kooxahan xagjirka ah ee Alshabaab ayaa tacadiyo aad u xuxun bulshada Soomaliyeed u geesteen 14kii sano ee lasoo dhaafay ayaga oo aan u aabayeeleenin Caruur, dhalinyaro oo ubixii wadanka ah, dad waayeello ah, aqoonyahanno iyo waxgarat ay Ku haayaan gumaad joogta ah Ku gumaadayaan.

Dhanka kale, Qaraxyo aan loo meel dayin oo lala beegsado dadka rayidka ah ee aan waxbo galabsanin, dilal qorsheesan oo ay fuliyaan ayna Ku doonayaan cabsi galin lagu sameenaayo bulshada Soomaliyeed.

sidoo kale lacago baad ah Dadka laga qaado , sako baad ah Dadka laga qaado, Ceelashooda laduugo haldoorkooda la laayo taasina waxa ay dhashay in bulshadii ay heeryqamaha Iska tuureen sida ay iskaga kicin lahaayeen cadowgan aan waxba hambeyneyn.

Gobolka Hiiraan waa goobta ay kabilaabatay kacdoonka la iskaga celinaayo kooxaha argagiso ee Alshabaab Kuwaas oo xasuuqay shacab Ku safraayey Gobolka Hiiraan dadka la xasuuqay waxaa Ku jiray Caruur gaaraayo ilaa todobo Caruur ah Kuwaas oo la dilay.

sidoo kale, Ceelashii ayey dadka Ka duugeen taasi ayaa qasabtay in shacabka soomaaliyeed gaar ahaan reer Hiiraan ay Iska dhicyaan Cadowga ayna ka qabsadeen goobo badan oo ay ka heesteen Gobolka Hiiraan.

Waxaa goobahaasi gacanta Ku dhigay Ciidanka Macawisleeyda oo ah dadka deegaanka oo Kacay iyo Ciidamada Xoogga Dalka oo garab siinaayo shacabka Gobolka gaar ahaan reer hiiraan.

Kacdoonkaas waxuu dhalay in Gobalada dalka ay sameeyaan kacdoon Ka dhan ah kooxaha argagixiso sida Maamulka Galmudug oo ay ka socdaan kacdoonka, sidoo kale maamulka Koonfur galbeed ayaa iyana kacdoonka ka socdaa iyo maamulka Jubland gaar ahaan Gobolka Gedo.

Kuwaas oo dadaal xoogan ugu Jira haatan sidii ay dhibaatada Cadowga isaga dul qaadi lahaayeen.

Dhiiragalinta shacabka Soomaaliyeed ee kacay sida ay iskaga celin lahaayeen cadowga arxanka daran ayaa ah wax loo baahan yahay, waxaana Ku dhiira galinyaa in ay joogteeyaan weerarada ay Ku hayaan argagixisada oo ay sii laba jibaaraan.

sidoo kalena waa in kooxaha dagaallamaya ay bulshadooda u dhimriyaan Kalana hadlaan dhagarta cadowga maleegayo ina ka feejignaadaan, waana in baraarug la siiyaa si ay ugu dhiiradaan in ay cadowga sheegaan meelkasta oo ay Ku arkaan.

Ugu danbeeyn dowladda waxaa looga baahan yahay inay halkaasi ka sii waddo dagaalka iyo taakuleynta joogta ah iyo garab istaagga dhanka caafimaadka, sido kale, dhanka saadka iyo shidaalka.

Guul mujaahidiinta u kacay dalkooda inay ka xorreeyaan gumeysiga dadban ee loo soo adeegsaday baabi’inta ummadda soomaaliyeed.

WQ: Wargeyska Dalka