Boqolaal Ciidamo Deegaanka ah oo ka qeyb qadanaya dagaalka Khawaarijta ayaa waxaa lagu soo bandhigay Magaalada Bacaadweyne ee Gobolka Mudug, kuwaasi oo diyaar u ah in ay ka qeybqataan soo afjarista dagaalka Wejigiisa 1-aad ee lagula jiro Khawaarijta ku sugan meelo ka mid ah Galmudug, Ciidankaasi oo iskood isku soo abaabulay ayaa  waxaa  kormeer ugu tagay Saraakiil ka kala tirsan Dowlada Federaalka, kuwa Daraawiishta Galmudug iyo kuwa deegaanka, waxaana ay u shegeen in ay u diyaar garoobaan howlgal culus oo Khawaarijta looga sarayo deegannada Galmudug, iyo Ciidamo isugu jira kuwa Xoogga Dalka iyo kuwa deegaanka ayaa diyaar u ah inay dhameystiraan meelaha kooban oo ay wali kaga harsan yihiin Galguduud.

Waxaa xusid mudan in Guud ahaan dalka si gaar ah Galmudug waxaa uga socda howlgalo culus oo ka dhan ah khawaarijta Al-shabaab, waxaana looga qabsaday dhul badan oo ay muddo ay ku dhibaateynayeen shacab Soomaaliyeed, islamarkaana u diiday inay wax la qeybsadaan deegaannada kale ee ka jira deegaannada ay dowladdu gacanta ku heyso oo leh adeegyada aas aasiga u ah horumarinta bulshada sida Caafimaadka, Waxbarashada iyo adeegyada kale ee lagamamaarmaanka u ah nolosha Dadweynaha sida biyaha iyo Waddooyinnka.

“Waxaan idin kugu imid si aan u qiro kartidiina iyo dhiiggiina aad u hurteen dalkiinna, gaar ahaan caasimadda Qaranka, waxaan idinkaga mahadcelinayaa sida aad u badesheen wajigii hore ay laheyd magaalada Muqdisho. Maalintii aad timaadeen ayaa ugu dambeysay magaaladaan wajigii foosha xumaa, taas oo ku timid dhiiggiina aad u hurteen iyo geesinimadiina”.Ayuu yiri R/Wasaare Xamsa oo la hadlayey ciidanka xasillinta Caasimadda ee ku sugan Xerada Hiil-weyne mar uu howl shaqo ugu tegay xeradaasi, wuxuuna intii uu ku sugnaa Xerada Hiil-weyne uu kulan looga hadlayay dardargelinta amniga caasimadda la qaatay hey’adaha amniga iyo Maamulka Gobolka Banaadir.

Ra’iisul Wasaaraha ayaa sheegay in Ummadda Soomaaliyeed ay abaal uga hayaan ciidanka xasillinta ee sida ay u xaqiijiyeen amniga caasimadda muddo gaaban, waxa uuna  xusay Ra’iisul Wasaaruhu in maanta ay Muqdisho dhanka amniga la mid tahay caasimadaha dhiggeeda ah ee caalamka, isla markaana ay ciidanku meesha ka saareen wax walba oo dhibaato ku ahaa amniga iyo kala dambeynta caasimadda,

Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane Xamsa Cabdi Barre, ayaa kormeer dhiirigelin ah ugu tagey ciidanka xasillinta caasimadda ee millatariga sida Booliska u howlgala (Polizia militare) ee ku sugan xerada Hiil-weyne oo ku taalla inta dhaxeysa Muqdisho iyo Balcad.

Haddaba si loo sii ambaqaado dardargalinta howlaha dagaalka lagula jiro kooxda Khawaarjta ah ee Al-shabaab ayaa Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ahna Taliyaha Guud ee Ciidamada Qalabka Sida Mudane Xasan Sheekh Maxamuud uu guddoomiyay Shirka Guddiga Amniga Qaran ayaa looga hadalay tallaaabooyinka loo qaaday xaqiijinta amniga caasimadda, dib u dhiska ciidamada, xoreynta deegaannada ku jira gacanta argagixisada iyo qorshaha Soomaaliya ee shir looga hadlayo amniga dalka oo ay wadajir  u qabanayaan DFS, QM iyo Midowga Afrika.

Guddiga Amniga Qaranka oo warbixin ka dhageystay Taliyeyaasha Ciidamada ayaa ku ammaanay shacabka Soomaaliyeed sida ay ula shaqeynayaan laamaha amniga, iyadoo sidoo kale lagu dhiirri geliyey Ciidanka Booliska ee u tababaran sida Milatariga dadaalka habeen iyo maalinta ah ee ay u bixinayaan amniga caasimadda.

Guddigu Amniga Qaranka ayaa bogaadiyay guulaha taariikhiga ah ee geesiyaasha Ciidanka Xoogga Dalka ay ka soo hoyeen furimaha dagaalka, gaar ahaan xoreynta deegaanno badan oo ka tirsan Mudug, Galguduud, Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe. Sidoo kale, waxay adkeeyeen abaabulka iyo dhammeystirka wajiga 1-aad ee howlgalka oo horseedaya in laga sifeeyo Khawaarijta deegaannada ay kaga harsan yihiin Hirshabeelle iyo Galmudug.

Madaxweynaha JFS mudane, Xasan Sheekh Maxamed ayaa sheegay in laga guuleystay kooxaha Argagixisada ee caqabadda ku noqday dadka Soomaaliyeed in ay helaan xuquuqdooda asaasiga ah, Madaxweynaha oo wareysi dheer siiyay Jaridada Arab news ee laga leeyahay dalka Sacuudi Carabiya ayaa sheegay in laga guuleysanayo Argagixisada, fursado badan oo maalgashi ahna uu waddanku leeyahay, “Waxa aan ka guuleysanay kooxaha Argagixisada ah ee dadka Soomaaliyeed u diiday in ay helaan xuquuqdooda”.

Madaxweynaha ayaa sheegay in muddo lagu soo jiray halganka lagu xasilinayo Soomaaliya oo ay noqoto meel nabad ah ammaankeeduna fiican yahay, taasi oo horseedi karta in awood loo helo maal gashiyo kala duwan. “Guul ayaan hadda ka gaarnay dagaalka Argagixisada, waxa aan ku jirnaa marxaladahii uga dambeeyey ee xasilinta, nabadgelyada iyo ammaanka Soomaaliya”, Madaxweyne Xasan waxa uu intaasi raaciyay in Soomaaliya ay haatan tahay nadiif, fursado badanna ay ka jiraan, isagoo tusaale u soo qaatay ka faa’iideysiga dhaqaalaha buluugga ah, dalagyada iyo cunnada, macdanta qeybaheeda kala geddisan.

“Soomaaliya waa nadiif, waa warqadaa cad, meel kasta fursad baa ku jirta, dhaqaalaha bulugga ah waa fursad, dalagga iyo cunnada waa fursad, macdanta, dahabka, Yuraniyamka iyo kheyraad kale ee aan qaniga ku nahay waa fursado, nooc walba oo kheyraad ahna waa laga helayaa Soomaaliya”. Madaweynaha JFS Mudane, Xasan Sheekh ayaa sheegay in ay Soomaaliya leedahay dhul beereed fara badan kana mid ah waddamada ugu soo wax soo saarka badan dhanka dalagga haddii laga faa’iideysto, wuxuuna sidoo kale tilmaamay in Soomaaliya ay tahay safka hore ugu jirto waddama ugu xoolaha badan dunida sidaa daraaddeedna ay ku fiican tahay maal gashiga.

“Soomaaliya waxa ay leedahay ku dhowaad 9 Milyan oo Hectar oo dhul beereed ah iyo laba Webi oo aan gurin sanadka oo idil iyo tiro wanaagsan oo xilli Roobaadyo ah, waxa ay ka mid tahay dalalka uga xoolaha badan Adduunka, sidaa darteed, Soomaaliya marka ay joogta dhanka maalgashiga waxa ay mareysaa cirka”, isagoo arrintaasi ka sii hadlaya, islamarkaana si gaar ah ula hadlaayay Boqortooyada Sacuudiga ayaa yiri:- “Soomaaliya waa kheyraad dihan oon la taaban, sidaas awgeed, kuwa kusoo horumara ayaa faa’ido badan helaya, waxa aan ku casuumaynaa Addduunka, si gaara walaalaheenna Sucuudiga in ay noqdaan kuwa ugu horreeya ee yimaadda Soomaaliya isla markaana maalgashta”.

Mdaxweynaha waxa uu ku sugnaa Magaalada Dhuusamareeb muddo gaareysa 60 cisho ah, waxa uuna halkaasi ka waday howlgalin dagaalka ka dhanka ah kooxda Khawaarijta ah ee Al-shabaab, waxaana xusid mudan in lagala wareegay in ka badan 70 deegaan oo ay ku jiraan degmooyin aad u muhiim ah, kuwaasi oo ka kala tirsan Gobolada Shabeellada Dhexe, Hiiraan, Galguduud iyo Mudug, waxaa kaloo suurtogashay in deegaannadaasi la gaarsiiyay adeegyada aas-aasiga u adeegga bulshada sida caafimaadka, waxbarashada, dhisid waddooyin, dab galin, ceel-biyoodyo iyo wixii soo raaca.

Madaxweynaha magaalada dhuusamareeb kadib waxa uu safarro shaqo ugu ambabaxay waddamada Biljam, Emaaraatka Carabta, Sacuudi Araabiya iyo kii ugu dambeeyay oo ahaa kii uu ku tegay Dalka Burundi, dhammaan socdaaladaasi waxay ahaayeen kuwa la xariira caadiyeynta xiriirada ay Soomaaliya la leeyihiin iyo inuu dhexmaro wax wada qabsi, ku qotoma walaaltinimo iyo saaxiib tinimo, waxayna dhammaantood ku soo wada dhammaadeen jawi is afgarad iyo is faham.

Haddaaba ma loo wada sinnaan kara Nin wax walba ka hormariyay danta guud iyo mid fiirsanaya dantiisa gaarka ah, waxaysan ogsooneeyn in Madaxweyne Xasan haddii uu ku guuleysto ka takhalusidda kooxda Khawaarijta ah ay macnaheedu tahay in guud ahaan ay guuleysatay Soomaaliya oo dhan, “Dhabarkeygu  jabay saan dan guud ugu dhakoolaaye” waxay ka mid tahay Erayo gabay uu horey u tiriyay AUN Abwaan Cabdulle Raage Taraawiil, taasi oo aan ka dheehan karno Madaxweynuhu sida uu ugu dhabar adeegay ka jibba keenidda howlaha uu qaranku u idmaday, waxaana leenahay allaha ku guuleeyo waajibaadkaasi uu dusha u ritay, Madaxweyne Xasan Shiikh Maxamuud dalxoreeye guul ku waar idin illaah.

Caddow Takoow waa Aabbe 70 jir Beeraley ah, lana dalaa dhacayo  dhibaatooyin mudda ay ku hayeen kooxda khawaarihta ka hor inta ay geesiyasha Qaranku ka xoreyn degaanka uu Beerta ku leeyahay,taa uu ugu dambeyn sababtay in uu isaga cararo tacbashada Beertiisa.

Warbaahinta Qaranka oo la kulantay Aabahaan ayuu u sheegay in Beertiisa uu ka falan waaye khawaarijta oo baad ka qaadi jiray dalagyada uga soo go’a Beertiisa afar sanno ayuu Aabahaan hebeenba meel u seexan jiray isagoo ka cabsi qabo khawaarijta iyo baada ay ka qaadi jireen.

“Haddii aan la iga qaadaneyn wax Beertaan iga baxo lacag fiican ayaan ka heli lahaa,balsa khawaarijta ayaa nagu dhibay oo marwalba baad joogta ah kaarabo,hadda cid wax naga qaado ma jirto” ayuu yiri Aabe Caddow

Taako ayaa saddaxdii sano ee igu dambeysay uga tagay tacbashada Beertiisa baad khawaarijta,haddase dib ayuu ugu soo laabtay degaanka kadib markii ciidanaka Qaranka ay ka xoreyeen khawaarijta,waana mid kamid ah dhibaatada khawaarijtu ku heyso Shacabka Soomaaliyeed.

Khawaarijta ayaa mudda dhibatooyin kala duwan ku heysay shacabka soomaaliyeed,balsa dadka soomaaliyeed oo ku baraarugay dhagarta khawaarijta ayaa suurta galiyay in ay u istagaan in ay iska xoreyaan,taasi oo keenatay dhul aad u baaxad weyn laga saaro argagixisada kuwaa oo hadda shacabka degaanadasi ay ku naaloonayaan amni iyo in aysan jirin cid baad ka qadeeyso.

Geesiyaasha Qaranka ayaa wali degaanada qaar ee Gobolada dalka ka wada howlgallo khawaarijta looga sifeynayo meelaha ay ku dhuumaaleysanayaan,si shacakaba soomaaliyeed ay u helaan nabad iyo xasilooni.

Maxkamadda Ciidamada Qalabka sida ayaa saaka dil toogasho ah ku fulisay Cabdisalaan Cali Axmed oo dilay Cabdulaahi Cali Huday bishii 09 – Nov – 2023.

Maxkamadda Ciidamada qalabka sida ayaa Cabdisalaan Cali Axmed waxaa ay todobaadkii tagay ku riday xukun dil ah oo ah qisaasta Marxuumka uu dilay ka dib markii ay gacanta ku soo dhigeen Ciidanka Sirdoonka Qaranka ee Nisa iyo kuwa Booliska Magaalada Guriceel oo Maalmo boodi goobayay.

Fagaaraha lagu toogtay Cabdisalaan waxaa goobjoog ahaa saraakiil ka tirsan Maxkamadda Ciidamada Qalabka Sida, maamulka degmada, ehellada iyo dadweyne kale.

Kisamaayo:-Madaxweynaha Dowlad goboleedka Jubbaland Axmed Maxamed Islaam ayaa Magacaabay guddiga gurmadka fatahaadaha ka jira deegaannada Màamulka Jubbaland.

Madaxweyne Axmed Madoobe ayaa magacaabay Gudi ka kooban 8 xubnood oo ku jiro Madaxweyne ku xigeenka labaad labaad ee Jubbland loona magacaabay wax ka qabashadaa Daadadka Roobka & Fataahadaha webiyada Jubba uu ka geysteen degaano dhowr ah oo katirsan jubbaland.

Wasiirka wasaaradda Qorsheynta, Maalgashiga iyo Horumarinta dhaqaalaha ee Xukuumadda Federaalka Soomaaliya Maxamuud Cabdiraxmaan Beene Beene ayaa sheegay in meeel gebogabo ah uu marayo qorshaha ay Soomaaliya ugu biireyso Dalladda Bulshada Bariga Afrika

Wasiirka Beene Beene oo hadal jeediyay xuska maalinta tirakoobka Afrika ayaa sheegay in safarkii ugu dambeeyay ee madaxweynaha jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya mudane Xasan Sheekh uu ku tagay labo maalin ka hor dalka Burundi inuu kulan horudhac la yeeshay guddoomiyaha Dalladda bulshada bariga Afrika ahna madaxweynaha dalka Burundi Évariste Ndayishimiye.

“Dowladda Soomaaliya  sanadkan oo dhan waxaa ay si xooggan kaga shaqeynaysay sidii aan qeyb uga noqon laheyn bah-wadaagta bulshadda Barriga Afrika, rajadaasna aad iyo aad ayey u weyn tahay, inaan ku guuleysano ayeyna u badan tahay inaan noqono wadanka 8-aad ee ku8 biiira bulshada bariga Afrika” ayuu yiri Wasiirka Beene Beene.

Wasiir Beene Beene ayaa tilmaamay dowladda Soomaaliya dadaal xoogga ay ku bixineyso inay si ballaaran kaga dhex muuqato howlaha ka socda Qaaradda Afrika taasina ay keeneyso in hey’ad walba ay qaadata kaalinteeda, iyada oo lagu xiran yahay waxyaabaha qaarrada ka taagan.

Dalladda Bulshadda bariga Afrika mid kamid ah bah-wadaagta  udub dhexaadka u ah Midowga Afrika, waxaana ku mideysan illaa 7 wadan oo bulshadooda lagu qiyaaso illaa 300 oo milyan oo qof ah. DR Congo ayaana ah xubintii ugu dambeysay ee ururka, Soomaaliya ayaa dadaal weyn ku bixisay sidii ay kamid noqon laheyd bulshadda Barriga Afrika.

Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ahna Taliyaha Guud ee Ciidamada Qalabka Sida Mudane Xasan Sheekh Maxamuud oo guddoomiyey Shirka Guddiga Amniga Qaran ayaa looga hadalay tallaaabooyinka loo qaaday xaqiijinta amniga caasimadda, dib u dhiska ciidamada, xoreynta deegaannada ku jira gacanta argagixisada iyo qorshaha Soomaaliya ee shir looga hadlayo amniga dalka oo ay wadajir  u qabanayaan DFS, QM iyo Midowga Afrika.

Guddiga Amniga Qaranka oo warbixin ka dhageystay Taliyeyaasha Ciidamada ayaa ku ammaanay shacabka Soomaaliyeed sida ay ula shaqeynayaan laamaha amniga, iyadoo sidoo kale lagu dhiirri geliyey Ciidanka Booliska ee u tababaran sida Milatariga dadaalka habeen iyo maalinta ah ee ay u bixinayaan amniga caasimadda.

Guddigu Amniga Qaranka ayaa bogaadiyay guulaha taariikhiga ah ee geesiyaasha Ciidanka Xoogga Dalka ay ka soo hoyeen furimaha dagaalka, gaar ahaan xoreynta deegaanno badan oo ka tirsan Mudug, Galguduud, Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe. Sidoo kale, waxay adkeeyeen abaabulka iyo dhammeystirka wajiga 1-aad ee howlgalka oo horseedaya in laga sifeeyo Khawaarijta deegaannada ay kaga harsan yihiin Hirshabeelle iyo Galmudug.

Wasiirka wasaaradda Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib u heshiisiinta ee Xukuumadda Federaalka Soomaaliya mudane Ahmed Moallim Fiqi ayaa maanta xafiiskiisa kulan gaar ah kula qaatay madaxa howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya Amb. Maxamed El-Amine Souef.

Wasiira Axmed Macalin Fiqi ayaa kala hadlay Amb. Maxamed El-Amine Souef howlgaladda socda ee dalka looga saarayo Khawaarijta, xaaladaha banii’aadnimo ee ka dhashay El Niño, Xasillinta, Dib u heshiisiinta iyo arrimo kale.

Magaalada Baladweyne ee xarunta gobolka Hiiraan waaa mid ka mid ah meelaha ugu daran ee ay saameeyeen daadadka roobabka,waanna badweyn gudaheeda markaad eegto biyaha wada gaaray.

Xaafadda kooshin gaar ahaan waddada labaad ee halbowlaha u ah magaalada Baladweyne, waxaa soo maciin biday qoysas ay fatahaaddu ka soo barakicisay guryahooda, waa go’doon, malahan meel ay degaan, waxay baco ku xirteen biyaha dhexdooda, sariiro ay dhigteen oo ay ku jiiftaan, waxaana sariiraha hoostooda maraya, sida muuqaalka idin kaga muuqda biyaha ka soo fatahay wabiga Shabeelle.

Daruufo adag ayaa hayso qoysaskan oo ay ka mid yihiin hooy, hu’ iyo hunguri ay cunaan, warbaahinta qaranka oo booqatay goobaha ay qoysaskan ku dhaqan yihiin ayaa lagu arkayaa carruur ku jiifa sariir hoostooda ay biyo marayaan.

Cabdi-shimaale oo ka mid ah qoysaskan ayaa warbaahinta qaranka u sheeegay in aysan haysan hooy ay ka galaan dhaxanta iyo wax kasta oo dhib u keeni kara noloshooda, waxayna bannaakaas ay ku sugan yihiin marti ugu yihiin roob habeen iyo maalin kala joogsi lahayn oo korkooda ku bilowda kuna dhammaada, wuxuuna baaq u diray Dowladda federaalka iyo hay’adaha gargaarka in ay la soo gaaraan gurmad deg deg ah.

” Istaagga ayuu waaga noogu baryay, wuxuu ilaahey keennay waa ku shukrineynaa, marka hay’adaha gargaarka bixiya waxaan ka filaneynaa kheyr, Dowladda Hirshabeelle sidoo kale, waxaa ka filaneynaa in ay wax u qabato ummaddan,” ayuu yiri Cabdi-shimaale oo ka mid ah qoysaska ay saameynta ku yeesheen daadadka El-Nino.

Sannadihii ugu dambeeyay shacabka ku dhaqan magaalada Baladweyne waxay dhibane u ahaayeen daadadka soo noq-noqday ee wabiga Shabeelle,qaraxyo murugo reebay oo ay geysteen argagixisada iyo daadadka ka dhashay roobabkii da’ay, kuwaas oo dhibaatooyinka kala duwan u geystay shacabka.

Daadadka Baladweyne ku dhuftay ayaa wali biyiha ay sababeen ka buuxaan magaalada, roobabka oo aan wali kala joogsan ayay sheegeen dadka aar inaysan rajo ka qabin inay dhawaan ku laaban doonaan hoygoodii.

Maxkamada Ciidamada Qalabka sida ayaa markale u fariisatay garmaqalka 10-ruux oo ku eedeeysan kamid noqoshada kooxda Khawariijta Al-shabaab.

10-kan ayaa safar u ahaa buuraha Galgala si ay ugu biiraan kooxaha argagixisada ee ku dhuumaaleysanaya buuraha sil-siladda ah ee Puntland.

Kiiskan ayaa maanta y fariisatay maxkamadda ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya, waxaana qeyb ka mid ah raggan loo haystaa in ay ka soo dagaallameen deegaannada Ceel-lahelay, Sina-dhaqo, Bacaadweyn iyo qal-qal-gelinta caasimadda Galmudug ee Dhuusamareeb.

Baaraha Kiiskan oo Maxkamadda u sharxay ayaa sheegay in baaris dheer oo ay sameeyeen ay ku ogaadeen in 7-ka mid ah eedeysanayaashan u socdeen buuraha Gal-gala si ay halkaas uga dagaallmaaaan, Al-shabaabna ay ku biireen bishii lixaad ee sanadkan 2023.

7-ruux oo qaba tababaro kala duwan oo dhanka ciidanka ah waxaa lagu qabtay magaalada Gaalkacyo ka dibna waxaa lagu wareejiyay ciidanka Danab, sida uu sheegay baaraha Kiiskan.

Ku-xigeenka xeer ilaaliyaha guud ee ciidamada qalabka sida Cabdicasiis Cusmaan Faarax ayaa maxkamadda ka codsaday in lagu xukumo qodobada ay ku soo eedeeyeen, maaddaama ay khatar ku ahaayeen amniga Dalka.

Qareenka difaacayay eedeysanayaasha ayaa maxkamadda u sheegay in ay muwa-kaliintiisu qorsheynayeen in ay isku soo dhiibaan ciidamada sidaas daraateed la dhaqan-celiyo.

Maxkamadda ciidamada qalabka sida ayaa soo gabo-gabeysay dhageysiga dacwadda, waxayna sheegtay in ay dib ka soo saari doonto go’aanka 10-kan ruux.