Dalkeennu ku dalxiis macaanaa Duunyo dhaqasho wacanaa, dalkeennu waa iska daawo dacallada, haddaba dowladda soomaaliya ayaa 13-ka september sannad walba u aqoonsatay in ay tahay maalinta dalxiiska Soomaaliya, ujeeddaduna waxa ay tahay sidii loo dhiirrigelin lahaa dalxiiska gudaha dalka Soomaaliya,.

mudda hadda laga joogo shan sano, dowladda Soomaaliya waxa ay xus iyo isu imaatan ka samaynaysay sidii sare loogu qadi lahaa dalxiiska soomaaliya, sannadkii 2017-kii ayey Soomaliya ku biirtay hey’adda Dalxiiska Adduunka, waxayna sheegtay in ay ka go’antay in dib loo soo nooleeyo dalxiiska Soomaaliya.

Dalxiiska Soomaaliya ayaa soo maray marxalado kala duwan, tan iyo 1960-kii, wuxuu ka mid ahaa hantida ama waxa ugu muhiimsan ee uu wadanku lahaa iyo kaabayaal dalxiis oo gumeystihii Taliyaaniga uu ku wareejiyay dowoalddii Soomaaliya ka curatay 1960-kii.

Waxyaabihii uu ku wareejiyana waxaa ka mid ahaa hoteellada caanka ah ee Jubba iyo Shabeelle.

Waaxda dalxiiska Soomaaliya waxay ka mid tahay meelaha ugu badan ee uu saameeyay burburkii, waxayna qaadatay ku dhowaad 30 sano, sidii dib loogu soo nooleyn lahaa.

Shan sanadood soo laabashadeedii ka dib wax la taaban karo uma qabsoomin walow ay cududaar ka dhiganayaan in xilligii Caronaha oo gaabis balaadhan ku yimid shaqooyinka dawladda iyo kuwa caadiga ah ba.

Yaasir Baafo, oo ka mid ah dadka u ololeeya dib u soo nooleynta dalxiiska Soomaaliya, ayaa hadda ka hor sheegay in dalkeena uu ka mid yahay dalalka caalamka ee dalxiiska dhabiiciga ah leh, haddii ay ahaan lahayd cimiladda, badda, beeraha, buuraha, biyo dhaca, carada iyo wabiyada.

In kastoo amni ahaan, Soomaaliya weli aanay ka jrin isku hallayn buuxda, sidoo kalena Dowladda Federaalka waxay wali dagaal kula jirta ururk Argagixisada Al Shabaab oo beegsata hoteellada, haddana muddooyinkii la soo dhaafay waxaa jiray dad si iskood ah isu abaabulay oo dalxiiska Soomaaliya soo bandhigayay, iyagoo ka faa’ideesanaya cimillda, doogga qurxoon, badda iyo xoolaha loo daawasho tago.

Soomaaliya waxa ay leedaha goobo aad u fara badan oo loo dalxiis taga, in kastoo qaarkood ay suuro gal ahayn in la tago sababa amni dartiis, goobhaas waxaa ka mid ah; Goob wayn, Jasiirradda Sacaada Diin, Liido Beach isha baydhabo, Xeebta Jaziira iyo Xeebta Eyl iyo kuwo kale.
Xeebta Jazeera oo ah dhul xeebeed u jirta 20 KM magaalada Muqdisho ayaa ah goob horay loogu asteeyay in ay ka mid noqoto goobaha dalxiiska Soomaaliya xilligii dowladdii dhexe.

XEEBTA JAZIIRA.

Xeebta Jazeera oo ah dhul xeebeed u jirta 20 KM magaalada Muqdisho ayaa ah goob horay loogu asteeyay in ay ka mid noqoto goobaha dalxiiska Soomaaliya xilligii dowladii dhexe ee Kacaanka.

Inkastoo aysan lahayn hoteello la seexo oo u dhow, haddana xeebta Jasiira waxay ka mid tahay meelaha ugu quruxda badan Soomaaliya.

Xeebta Jaziira ayaa ahayad mesha kaliya ee loo damaashaad tago burburkii ilaa laga soo gaadhay 2015.

Magaalada Xeebeedka Eyl

Eyl oo ah magaalo taariikhi ah una jirta 240 kilomitir magaalada Garowe ee maamul goboleedka Puntland ayaa caan ku ah buuro iyo dhismooyin taariikhi ah tan iyo Talyaanigii iyo Xarumihii saldhiga u ahaa Sayid Maxamed Cabdulle Xasan oo ay wali dhismooyinkaas qadiimiga ah ka dhex muuqdo magaalada bartamaheeda.

Magaalada waxaa kale oo ay leedahay beero iyo xeeb qurxoon. Waxaa ay sidoo kale leedahay matxaf lagu keydiya ama lagu qurxiyay waxyaabaha u gaarka ah dhaqanka Soomaalida.

Waxay kamid tahay goobaha la booqdo ee gudaha dalka. Sidoo kale waxaa ku yaala dhisma weyn oo uu dhisay Sayid Maxamed Cabdile Xassan.

Sacaadu Diin

Jasiiradda Sacaadu Diin waa jasiirad yar oo ku taalla xeebta magaalada Seylac ee Jamhuuriyadda Iskeed Madaxbannaanida ugu dhawaaqday ee Somaliland, waxaana loo socdaa 15-20 daqiiqo oo doon ah. Waxay ka mid tahay meelaha ugu bilicda iyo daawasha qurxoon ee ay booqdan dalxiisa yaashu.

Goobtani had iyo jeer way cagaaran tahay, waxaana ka baxa geedka loo yaqaano qandalka, wana goob biyaheedu ay degan yihiin. Sacaadadiin waa jasiiradda ugu caansan jasiiradaha Soomaaliya ee loo dalxiis tago.

Goob weyn

Goobweyn waxay ku taallaa duleedka magaalada Kismaayo ee maamul goboleedka Jubbaland, waxayna 10km u jirtaa magaalada Kismayo.

Qaab dhismeedka Goobweyn iyo  waxyabaheeda dabiiciga ah, waxay ay ka mid yihiin meelaha aadka looga xiiseeyo dalalka caalamka, waana bar ay isaga darsamaan biyaha badda iyo wabiga Jubba oo Qur’aanka lagu sheegay.

Goobta waxaa beero ka sameystay dad beeraley ah, waxayna leedahay dhir kala duwan, maadaama laga heli karo biyaha badda iyo kuwa wabiga.

Sidoo kale waxay hadda noqotay goob dalxiis oo inta badan dadka taga magaalada Kismayo ay booqdaan ayna isaga soo qaadaan sawiroiyo nuuqaalo, gaar ahaan halka ay isaga darsamaan biyaha wabiga Jubba iyo kuwa badweynta Hindiya.

WQ; NIMCO SAGAL

Suuqyada Magaalada Muqdisho waxaa ku soo badanaayo  makiinado yar yar oo lagu isticmaali karo koronto, Solar kuwaa oo aad u adeegsaneysid soo saarista saliid nadiif ah oo tayo leh.

Makiinadahan yar yar ee saliidda soo saara ayaa ah makiinado ka duwan kuwii hore aan u naqaanay oo ahaa makiinado waa weyn oo u baahnaa qol weyn balse makiinadan yar yar waa ay ka badalan yihiin oo waa la qaad qaadi karaa.

Dabcan makiinadahan yar yar waxa ay bulshada ka caawineysaa in ay si fudud u adeegsadaan sababtoo ah bulshada Soomaaliyeed waxa ay u isticmaalayaan koronto waxaa uu soo iibsanayaa dalagga laga sameeyo saliidaha oo keli ah.

Makiinadahan yar yar dabcan saliidaha ay soo saari karaan waxa ay kala yihiin Saliid Macsarada, Saliida Looska, iyo Saliida qunbaha dhamaantood si sahlan ayey u shiideysaa waxaana ay soo saareysaa saliid nadiif ah.

Makiinadahan yar yar halkii saac waxa ay soo saari karaan cel celis ahaan toban kiilo oo saliid saafi ah taasi oo ka dhigan tobankii saacadoodba aad soo saari kartid 100 kiilo oo saliid ah taasi oo kuu sahleysa adiga in aad ku shaqeysato.

Dunida marba marka ka siidanbeysa waxaa ku imaanaayo isbadal dhanka technologiyada ah taasi oo adduunka ka dhigtay mid horumaray oo wax kasta aad ku heli karto si sahlan.

Soomaaliya soddon sano ayay ku jirtay xaalad hubanti la’aan ah, balse marna ma quusan in ay ka harto dunidan horumartay mar walba waa ay la jaan qaadeysay in kastoo sidii la rabay aan ku gaarin balse horumar baaxad leh ayaa ka muuqdo.

Haddaba, makiinadahan yar yar iyo qalabyada kala duwan ee bulshada waxtarka u leh waa uu u baahan yahay dalkeena in kastoo dalkeena uu san laheen wax soo saar muuqda balse alaabaha badankood dibadda ayaa laga keenaa sidaas oo ay tahayna dalka waa uu ka hormarsan yahay.

Bulshada Soomaaliyeed dadaal ayey ugu jiraan hormarka noloshooda iyo midda dalkooda sababtoo ah bulshada haddii ay sameeyaan horumar baaxad leh waxaa horumaraaya dalkeena marka bulsho horumar sameyso taa macnaheedu waa dalka oo horumar sameeyay.

WQ: Abdinaasir Yuusuf Aadan.

Gacmo wadajir ayey guul ku dhaliyaan haddii uu jirin waddani daacad ah oo u taagan danta guud iyo kuwo la shaqeeya waxba mahagaagaan waxaan kale oo aan ognahay in dowladnimadu tahay jaran jaro, kala dambeyn iyo kala amar qadasho.

Waxaa laga doonayaa ruux kasta in laga helo damiir waddanimo iyo aragti dheer ee uu ummadda ugu shaqeeyo haddii aan la helin amar qaadasho iyo kala dambeyn iyo isla xisaabtan waxba nooma hagaagayaan ,

Howl kasta markii loo soo jeesto gaar ahaan danta guud ayey hagaagtaa waxayna ka dambeysay ka dib markii uu canaan iyo kormeer isugu daray guddoomiyeyaasha gobolka banaadir oo ah duqa magaalada muqdisho mudane yuusuf  madaale, ayaa si deg deg  ah boorka laga qaaday waddooyin badan iyo xaafado ka mid ah  magaalada xamar.

waxaa iftiimay meelahii awal uu ka muuqatay boorka iyo bacaha iyo kartoomada dhagaxda iyo meelahii lagu shubi jiray biyaha wasaqda ah, arrintaas waxaa farxad ku soo dhoweeyey dadweynihii deganaa meelaha laga shaqeyey waxayna mid waliba meesha laga xukumo iyo inuu jiro maamul degmo.

maamulka degmooyinku wuxuu bixiyey amar  ay usoo jeediyeen xaafadaha iyo mid waliba degmada uu xukumo waxayna usheegeen in dib dambe wasaq loogu shubi Karin goobaha laga shaqeeyey qashin iyo wasaq dambe.

Guddoomiyaha gobolka banaadir isla markaasna ah duqa magalaada muqdisho uu san har iyo habeenba nasan uusanna  ka daaleyn shaqadiisa ee uu u soo jeedo xilli walba laamahiisuna ay la shaqeyn doonaan.

Maamulka gobolka waa iney ogaadaan nadaafaddu inay tahay nolosha barkeed iyo quruxda iyo bilicda magaalada.

madaxda goblku waxay had iyo jeer guubabiyaan dadwenaha ku nool magaalada caasimadda, bulshadana waa inay la shaqeeyaan gobolka iyo degmada uu ku nool yahay, sidoo kale waana in ay iska kaashadaan nadaafadda iyo amniga iskaashigu waxuu keenaa awood intaa ka dibna waxaa hagaagaya wax badan oo hadda aad u liita.

Dhanka kale, waxaa jira waddooyin yar yar oo dhaxmara xaafadaha kuwaasoo u baahan wax ka qabasho, sidoo kale, waxaa wax ka qabasho u baahan meelaha biyo mareenka ah oo lagu xiray dhismeyaasha waxayna u baahan yihiin in la maareeyo iyaga iyo  waddooyiunka qaladka lagu xiray waayo biyahu waxay u baahan yihiin meel ay maraan.

Sideedaba biyuhu waxay dhaliyaan wasaq aad u badan waxayna soo celiyaan qoryaha dhagaxda, waraaqaha iyo bacda duuleysa ka dibna waxaa ka dhasha  mulimuliga iyo wasaq ureysa.

Arrintan waxay dhibaato ku heysaa dadka waddada maraya.

sidaas awadeed, waxaan Amman iyo bogaadin u soo jeedineynaa madaxda gobolka oo si aad ah isaga xil saaray nadaafadda gobolka banaadir.

waxaan dadweynaha gobolka banaadir u soo jeedineynaa in si daacad ah loola shaqeeyo mas,uuliinta gobolka banaadir si ay u hagaagaan amniga iyo nadaafadda magalada xamar.

Waxaana dadka goobahaas ku nool u soo jeedinayaa in ay garab istaagaan maamulka gobolka iyo degmada.

Sidoo kale, waxgaradka iyo dhaqanka waa inay wacyigeliyaan oo waaniyaan shacabka ku nool deegaamadaas, si dadku ugu farxaan shaqada la qabtay ee xaquuq ahaan u heshay degmadooda, taasoo keeneysaa in xaafad walba laga arko nuur.

Haddaba, madaxda sharafta leh ee gobolka iyo duqa magaaladaba inay halkaas ka sii wadaan horumarka iyo hiigsiga qurxinta caasimadda, shacabkuna waa inay gacmo furan ku soo dhaweeyaan howlaha la qabanayo iyo horumarka degmadooda.

WQ: Abwaan Gabayre

Beerashada baradhada ayaa ku fidday caalamka oo dhan waxaana hadda laga beeraa in ka badan 160 waddan oo adduunka ah.

Shiinaha ayaa lagu qiimeeyay inuu yahay soo saaraha ugu sarreeya wuxuu noqday soo saaraha ugu sarreeya) iyadoo 85 860 000 milyan metrik ton ay ka qayb qaadanayaan 23.3% wax soo saarka adduunka.

Shiinaha waxaa ku xiga Hindiya, dalka Ruushka, iyo Ukraine, Maraykanka ayaa ku jira booska shanaad beeridda baradhada iyo badeecooyinka baradhada ayaa ku sii kordheysa wadamada soo koraya.

Dalka Mareykanka, isticmaalka baradhada cusub ayaa hoos u dhacay sanadahii ugu dambaysay, halka isticmaalka baradhada la warshadeeyay uu koradhay 10kii sano ee la soo dhaafay.

Ku dhawaad kala badh baradhada laga soo saaro caalamka ayaa loo suuq geeya Aasiya,dadka ku nool qarabada aasiya ayaa lagu tiriyaa kuwa ugu adeegsiga badan baradhaha taaso ka dhigtay inay yahiin kuwa aad uxiiseyo cunista baradhada .

20kii sano ee la soo dhaafa  meelaha beerashada baradhada ayaa hoos u dhacay Waqooyiga Ameerika, Yurub, iyo Midowgii Soofiyeeti ee hore.

Waddamada soo koraya oo ay ku jiraan kuwa Afrika, Aasiya, iyo Laatiin Ameerika waxa kordhay wax-soo-saarka baradhada  ayaana labanlaabatay.

Aasiya, wax-soo-saarka baradhada ayaa si xawli ah u kordhaya sababtoo ah xiisaha sii kordhaya ee baradhada warshadaysan iyo isticmaalka quudinta xoolaha ee warshadaha xoolaha.

Waxaa jiray koror ku yimid wax-soo-saarka baradhada oo ah 4.5% sannadkii 10-kii sano ee la soo dhaafay.

Waqtigan xaadirka ah baradhadu waa khudradda ugu badan ee Maraykanka marka loo eego wax soo saarka, iibinta, iyo isticmaalka.

Dalka Maraykank, isticmaalka baradhada cusub ayaa hoos u dhacay 50%, halka isticmaalka baradhada la warshadeeyay uu koradhay ku dhawaad saddex-meelood laba.

Baradhadu waxay noqotay khudaartii ugu horreysay ee lagu beero meel bannaan bishii Oktoobar 1995, iyada oo ujeedadu ahayd in la quudiyo cirbixiyeennada inta lagu jiro safarrada dheer ee hawada sare.

WD: C/raxiim Abuukar Axmed