Abaar dal ka jirta waa iska caadi, oo adduunyada ayaa nala qabta waase dad ka gaashaantay iyo dad ay galaafatay, colaaddu Meesha ay ku badan tahay sidoo kale waxaa ku badan abaarta, waayo waxaa halkaas ku daata dhiig, dhiig la daadshaana Carro ilaaheey baa ka dhalata, raallina kama aha.

Sababaha dalkeennu uga bixi la’dahay abaartuna waa mid ay dad sameeynayaan, waayo dadka ayaa waxaa ku yaraaday Alle ka cabsigii loo baahnaa waxaana nala gudboon in aan ilaahey u wada towbad keenno.

Argagixisadu waa cadowga kowaad ee bini’aadanka, kuwaasoo ka soo horjeeda in ay qofna adduunka xornimo ugu noolaato, argagixisada way dilaan qofkasta oo ka soo horjeeda fikirkooda guracan, waayo iyaga mabaadi’dooda waxaa ka mid ah in ay dilaan oo duugaan qof nool sidoo kale qof dhintay waa horena ay banaanka soo dhigaan macnihii hal noolna way duugaan hal duuganna way soo faagaan, waa cajaa’ibaha lagu garto argagixisada siiba khawaariijta ku soo duulay dalkeenna.

Waxaa lagu yaqaannaa inaysan abaar ka bixin dhulalka ay joogaan, waayo mama oggola nolol haddii gurmad loo fidin lahaa dadka tabaaleysanna uma oggola oo way gubaan wixii raashin ah ee loogu deeqo dadka abaartu saameysay.

Waxaa intaas ka daran inayba burburinayaan guryihii masaakiinta ku hoyan lahaayeen iyo ceelashii biyaha laga cabi lahaa oo ay sun ugu darayaan waana cadownimo hanoolaanin ah, ceebtoodana maaha ee waa caadadooda.

Alshabaab waa maleeshiyaad arxan daran waa khawaarijiin camiil ah oo u shaqeeya argagixisada caalamiga ah ee al-khaacidda, waana sababta kowaad ee abaartu dalka uga bixi la’dahay, roobkuna kuma da’o meelkastoo ay ku sugan yihiin, waayo ma sameeyaan wax Alle Swt raalli geliya, waa kuwo been badan oo dadka duufsada una sheega waxaan jirin.

Haddaba si abaarta nooga harto waa in la taageeraa gulufka socoda ee lagu ciribtirayo kuwa Alle ku been abuurtay ee diinteenna ku xadgudbay.

Shabaab waa in aragti lagu dilaa oo xaabada lagu daraa, haddii la rabo in laga baxo abaaraha iyo dhibka joogtada ah.

Xanuunka xabadda waa in la baraa oo la tusaa alshabaab si wixii damiir leh haddeyba jiraan ay u towba keenaan.

WQ: Bootin Dheere

Qof kasta oo muslim ah waxaa ku waajib ah in uu kasbado oo uu cuno waxa xalaasha ah, kana dheerado waxa xaaranta ah isaga oo Ilahay  SW qof ku waxa uu cunayo ama uu kasbanayo ka horeeysiyay camalka wanagsan ee uu samaynayo.

Nusuus badan ayaa ku so arooray halka uu qofku ka kasbanayo xoolaha uu shaqaysanayo. Ilahay muminiinta isaga oo la hadlayana waxa uu yiri” Kuwi Allah iyo Rasuulkisaba rumeeyayow waxaad cunta waxa aan idinku arsaaqnay kuwiisa wanagsan ee xalaasha ah” Ilahay waxa kale oo uu yiri “ Kuwa Allah iyo Rasuulkisaba rumeeyayow xoolihina dhexdiina ha ku kala cunina shay badil ah oo xaraam ah”. Waxa kale oo rasuulka csw laga soo wariyay xadiis oo nabigu yiri ” Janada gali mayo hilib ku biqlay oo ku kobcay xaraam”. Xadiis kale ayuu nabigu ku sheegay “ Ma siyaado oo ma kabco hilib ku kobcay xaraam ilaa naarta ayaa huran”

Dawaabida amma sharciyada uu leeyahay Kasbul Xalaal amma Shaqaysiga Xalaasha ah:

1-Xaaraantinimaynta Ribada:  Waxa uu Ilahay kitaabkisa ku sheegay in uu iibka inoo xalaaleeyay waxa ribada la yiraahdana la inaga xaraantinimeeyay. Rasuulkuna waxa   uu nacladay qofka ribada cuna, ka cunsiiya, ka qoraya iyo ka markhaatiga ka ahba, Ilahayna jannada ka xaraantinimeeyay. Ribada marka sidaas loo xarantinimeeyay, waxa ka so baxaya in ay xaaran tahay in aad ka shaqayso bangiyada ribada ku shaqeeya shaqada aad ka qabanaysa nooca ay doonto ha noqote. Ribada ayaa u qaybsanta laba nooc oo kala ah: Ribada amma siyadada lagu sameeyo wixi aduunyo lagugu leeyahay oo  la kordhinayo wakhtigi kordhaba iyo ridaba iibka.

2.Xaarantinimaynta Khiyaanada iyo qishka: Rasuulku SCW waxa uu inaga xaarantinimeeyay qishka iyo khiyaanada, isaga oo rasuulku sheegay qofka wax kasbanaya in uu isaka ilaaliyo khiyaanada.

Tusaalayaasha hada qishka wakhtigan danbe la sameeyo ayaa waxa ka mid ah:

• Iibinta alaabada xumaaday amma wakhtigi loogu talo galay dhacay
• In miisaanka lagu ciyaaro oo shayga misaan ku jirin lagu sheego
• In lagu suuq geeyo badeeco iyo alaab liidata in ay tahay badeeco wanaagsan
• Iibinta badeeco sixada iyo cafimaadka waxyeelaynaya

3-Xarantinimaynta ka ganacsiga waxyabaha xaraamta ah sida Khamriga iyo Mandooriyayaasha oo dhan:  Waxa iyaguna la xaarantinimeeyay  ka ganacsiga waxyabaha xaraanta ah sida in laga ganacsado khamriga amma in hub la soo galiyo suuqa wakhtiyada fitanka.

4.Xarantinimaynta ka ganacsiga filimaanta iyo waxyaabaha xun xun: Waxa iyadana la xaarantinimeeyay in dadka loo soo daayay filimaan xun xun oo dadka lagu luminayo.

5.Xarantinimaynta ka shaqaynta camalada aadan ka gudan karayn wajibaadki Ilahay kugu wajibiyay.

Qeybta labaad: “Takaafulka Bulsho”, Takaaful Bulsho waa in: Umada islaamka ahi isaakhiga iyo is xambaarku ka dhaxeeyo oo ay dusha isku qaado, oo qofka jilicsan ay umada inteeda kale dusha ku qaado oo ay ilaaliyaan.

In qof kasta oo bulshada ka mid ahi uu isku arko in uu xuquuq leeyahay wajibaadna looga bahanyahay bulshada dhexdeeda. Umada inta ay iskaashi iyo is takulayni dhexdooda ka jirto waxa ka dhasha is jacayl iyo kalgacayl iyo isa soo dhawaansho.

Diinta islaamkuna waxa ay ina fartay in la isku tiirsanaado oo la is kaashado, isaga oo ilahay aayad quran ah ku sheegay  “ Isku kaashada wanaaga iyo Allah ka cabsiga”.

Nusuus badan ayaa ku soo arooray Takaafulka bulshada dhexdeeda. Waxa uu Ilahay yiri:” Wanaaga iyo janada gaari maysaan ilaa aad Ilahay darti waxa aad jeceshihiin u bixisaan”. Nabi Mohamedna Csw waxa uu tusaale ka bixiyay sida bulshada islaamka looga baahanyahay  in ay noqdaan, waxa u yiri” Isku tiirsananta, isku kaalmaynta , is tacaawunka bulshada islmaaka dhexdooda waa sida jidh kaliya, hadii xubin ka mid ahi bukooto in jidhka intiisa kalena la bukoodo amma la xanuunsado”. Waxa uu sidoo kale nabigu scw yiri” qofka ka fududeeya qof kale oo muslim ah dhib amma hawl haysato , waxa uu ilahay ka fudeediya dhibta iyo hawsha maalinta qiyaamaha”.

Waa ayo dadka uu Ilahay ina amray in la kaalmeeyo

1-Waalidka: Ilahay baa waxa uu yiri “ Labada waalid u sama fala”. Waxa la faraya qofka islaamka ah in uu kafalo qaato oo tunka loo rito waxa ugu fadli badan labada waalid.

2-Qarabada: Sida walaalaha, iyo dadka kale aad qarabada tihiin in la kaalmeeyo oo la kafaalo qaado.

3-Agoomaha. Waxa uu Ilahay sheegay in ay tahay agoomaha oo la kafalo qaato waxayab ilahay loogu dhawaado. Nabigu csw waxa u yiri: qofka agoon kafala qaata iyo anigu malainta qiyamalaha waxanu isku nahay sida labada farood ee isku xiga.

4-Miskiinka: Waxa kale oo aad u muhiim ah in la taakuleeyo oo la kafalo qaado dadka maskiinta ah ee bulshada ku dhex nool oo laga war hayo.

5-Musaafirka amma socoto: Qofka musaafirka waxa qof walba oo muslim ah ku waajiba in la marti qaado martida u soo hoyata

6-Dadka wax waydiista dadka kale iyo adoomaha

7-Dadka daymaysan(AL qarimiin): Ilaahay waxa uu quraankiisa ku leeyahay qofka qof bahan wax ku lihi in uu ka sugo oo aanu ku dirqin ee uu ka sugo, waxana ka sii wanagsan in aad sadaqo ula baxdaan.

8-Maxaabiista: Dadka maxabiista ah ee jeelasha ku jira in la caawiyo oo la kafalo qaato.

Meelaha ay ka imanayso waxyabaha dadka lagu kafaalo qaadanayo:

1-Sakada: sakada  laga bixinayo xoolaha, maallka iyo wixi la mid ah. Sakadu waa maalka laga qaado dadka wax hayta lana siiyo dadka fuqarada ah.

2-Sadaqada

3-Kafalooyinka qofka lagu waajibiyay xaladaha qaarkood

4-Dardaaranka uu qofku xoolihiisa ku dardaarmo

5-In qofku waqfi sameeyo aya iyaduna ka mid ah waxyabaha dadka lagu kafalo qadanayo

6-Sakatul Fidri

Gabagabadi waxa la faraya bulshada islaamka ah in ay kafalo qaado, is takulayso, iskaashato. Wanaaga umaduna in uu ku jiro isku tiirsanaanta iyo is kaashiga bulshada dhexdeeda.

Xigasho: Dhaqaalaha Islaamka

WD: Ibraahim Warsame Xuseen

1- Ugu horreyn waxa muhiim ah in la fahmo qaddiyadda xorriyadda islaamka dhexdiisa ma arrin caqligu maareeyo baa mise waa arrin sharcigu maareeyo?

Innaga oo aan meel dheerba ka raadinin sax ahaanshuhu waa in ay tahay arrintani masalo shareecada looga dambeynayo waayo suurtagal maaha in caqliga oo qura lagu garto wax badan oo ka mid ah Axkaamta Shareecada ee xiriirka la leh qadiyadda xorriyada sida Axkaamta Gibilka (jizyada), Xadciqaabeedyada maxaa waajibiya iyo maxaan waajibin oo xiriir la leh xorriyada kana mid ah Axkaamta Shareecada.

sidaa darteed mar hadday tahay masalo sharciga looga dambeynayo taa waxay lamicno tahay in garashada saxda iyo qaladka ee arrinta  xorriyada iyo xad u yeelista xorriyadduba ay yihiin keliya wax shareecadu uun ay go’aamin karto oo ay tahay in iyada la daba galo. wixii nusuus ah ee arrintaas ku saabsan ee ku sugan Quraanka iyo Sunnada la isu keeno ee aan inta la soo kala googooyo aan qaar daaqadda laga tuurin .

Nusuusta oo la isku wada keeno waxaa laga faa’idaa in naskii si saxan loo fahmo .

Tusaale marka aan rabno inaan fahamno hadalkii ilaahay yidhi ” diintu isku khasab maaha ” waxaynu fahmaynaa innagoo maanka ku hayna aayadda kale ee ah ” eeg ilaahaagii aad ahayd mid dulyuurura, waa gubaynaa, dabadeedna badda ayaanu ku daadinaynaa daadin”

iyo sidoo kale hadalkii ilaahay yiri isagoo dhalleecaynaya reer banii israa’iil  ” waxay ahaayeen kuwo  xumaan ay sameeyeen aan iska reebin , waxaa xumaaday waxay samayn jireen”

iyo aayaddii suuratu nuur ” sinaysatada iyo sinaystaha jeedala mid kasta boqol jeedal ” markaa waa qalad in la isku dayo fahanka aayadahan iyaga oo kala tagsan

Nusuustaas oo dhan waa in iyagoo wadajira la fasiraa ee aan midba xero gaar ah lagu oodan.

2-  Si aan u fahanno aragtida saxda ah ee islaamku ka qabo xorriyada waa inaynu ogaanaa marka hore inay jirtoo saameyn iyo cadaadis weyn oo  ka socda dhanka libraaliyada galbeedka kaas oo keenay samaysanka aragtiyo tashwiish ku furanyahay  oo laga aamminay xorriyadda .

Sidaa darteed waa lagama maarmaan inuu aqoonyahanku kala sooco astaamaha xorriyada galbeedka iyo astaamaha xorriyada islaamka, taas macneheedu maaha in wax kasta oo xorriyad ah la diido hadday galbeedba ka timaaddo, saas maaha  ee ujeedku waa in la barto tilmaamaha sharciga ah ee xorriyadda loona fahmo qaab ka fog saameyaha dibadda ka imanaya, ka dibna la barto fahamka islaamka khilaafsan, dabadeedna  si cilmi ku dhisan loola dhaqmo waaqica iyo waxyaabaha ka jira .

3- fahamyada islaamku ka haysto xorriyada ee aan meel kale oo aan islaamka ahayn laga helayn waxaa ka mid ah in aadamaha laga xoreeyo inuu addoon u noqdo maalka iyo rabitaankiisa (hawadiisa)  . rasuulkeenna  scw waxaa ka sugnaatay inuu yiri ” waa hoogay kan addoonka u ah diinaarka, dirhamka, marada, waa hoogay oo dib isu guray, hadday qodaxi muddon alla kaama saaro ”

4- marka la joogo fagaaraha xorriyadda waa muhiim in la kala saaro waxa qofku aamminayo ee uu qalbigiisa ku haysanayo iyo waxa uu dadka u soo muujinayo, islaamku waa aqbalayaa inay dhulkiisa ku noolaadaan gaalo  haddii laga helo shuruud ay ka mid tahay inaanay la soo bareerin durista islaamka, korna u qaadin gaalnimadooda.

qodobkanna waxaa ka dhaca isku qas badan oo dad badan ayaan labadaas arrin kala saarin, markaas baad arkaysaa dad ku baaqaaya in gaalada loo jideeyo xeerar ka dhigaaya muslimiinta oo kale xaqna u siinaya inay diintooda fidin karaan taas oo daliil looga dhiganayo wadanoolaanshihii gaaladu ay la noolaayeen muslimiinta ee beryihii hore, taasina waa qalad waayo waxay qalbigooda iyo guryahooda gaarka ah  ku haystaan waa shay, waxa ay baahiyaan ee ay soo muujiyaanna  – ee gaalnimada ah – waa shay kale .

taas waxaa ka agdhow : isku khaladka laba arrin oo kala ah in islaamku qofka xorriyad u siiyay inuu wixii diin ah ee ka shaki gala cid weydiin karo iyo in lagu fidiyo  shubahaadka dadka dhexdooda  taas oo lagu fasahaadinayo dadka caqiidadooda iyo kalsoonidooda diimeed.

tan hore waa la oggolyahay oo waa waajib in ciddii shakisan aan laga xirin albaabka waxweydiinta, gorfeynta iyo wadahadalka laakiinse in shakigaas uu noqdo wax la baahiyo dadka kalena lagu sii dhexfaafiyo  maaha wax la aqbali karo waana munkar sharcigu qabo in la inkiro.

WD: Ibraahim Warsame

Sanad kasta marka aya da’aan roobab mahiigaan ah aadna u buux dhaafaan labada webi ee mara Soomaaliya waxaa lagala kulmaa dhibaatooyin isugu jira mid hantiyeed iyo mid nafeed waxaana loo qeyliyaa hey’adaha iyo maamulada ka jira dalka taas oo aan habbooneyn marka ay wax dhacaan uun in la qeyliyo .

Xalka adduunyadu waa ka hortag iyo ka dabatag , ka dabatagguna wuxuu yahay xalka dhibaatadii dhacday goor ay wax dhinteen waxna burureen waxna dhinteen.

Meyd dad iyo xoolaba leh soo fiirintiisa wax macano ah ma sameyneyso sababtoo ah waxna wey dileen waxna wey burbureen waxaana loo baahan yahay oo keliya in nolosha laga fekero sidaas oo kale gurmadka waxaa uu habboon yahay inta aaney wax dhicin in laga hortago.

Soomaalidu aad bay u yaqaanaan weliba sida fatahaadda webiga looga hortago kuwaas oo ah;

– In aan la degaameyn meelaha uu webiga ka soo jabsanayo xilliyada roobabka

– In loo furo dhammaan kelliyada lagana qaado qashinka iyo ciidda goysay.

– In xilliga jiilaalka laga saaro qashinka lagana qaado carrada.

Soomaalida waxay ku mahmaahdaa ‘iskaashato ma kufto haddey kuftana ma kacdo” hadaba iskaashiga wuxuu furan yahay xilliga aan roobabka di’in ka hor oo aaney dhicin fatahaadda .

Haddii si wadajir ah loo fekero lagana qabto webiga shaqo wadajir ah oo ganacsatada iyo dadka hantida heysta ay juhdi ku bixiyaan dadweynuhuna uu gacan ku siiyo dhibaatada fatahaaddu wey yaraan laheyd waxaana soo noqnoqda sanad kasta in uu webigu dhibaato u  geysto degaanka iyo nolosha dadka iyo dalaggii beeraha .

Miyeysan habboneyn biyaha soo fatahaya in loo sameeyo harooyin si looga faa’ideysto xilliga jiilaalka ee ay biyo la’aantu jirto.

Wax badan ayey anfaci lahaayeen haddii biyo xireenno loo sameeyo.

Haddaba intii ay soomaalidu ka faa’ideysn laheyd ayaa hadana waxaa dhacda in ay dhibaato ka soo gaarto soomaalida.

Waxaa jooga injineerro iyo degaanyaqaan wax  ka qaban kara haddii la kaashado maskaxdooda .

Xilligii dowladdii dhexe webiga xilliga jiilaalka ee uu maran yahay ayaa laga shaqeyn jiray oo weliba meelaha dallcadda ah hoos loo qodi jiray waxaana looga faa’ideysan jiray si aan biyuhu u soo fatahin xilliga roobabka.

Waxa kale oo laga shaqeyn jiray kelliyada ku xeeran webiga .

Soomaalida waxaa looga baahan yahay iskaashi maskaxeed iyo isugeynta awoodda ayna degaankooda si wadajir ah wax uga qabtaahn.

WQ: Abwaan C/salaam Axmed Gabayre