Caasho waa gabadh yar oo qurux iyo qab rabbi isugu daray, waxayna ku nooshahay guri casri ah oo dhismayaasha magaalada ugu bilicda wanaagsan ka mida, dhammaan waxyaabaha ay dhallinyaro xiiseeyaanina ay u idil yihiin, ku darsoo aabbaheedna wuxuu madax ka yahay mid ka mida Bank-yada dalka oo ayada iyo saboolnimo Cirka iyo Dhulka ayay isku jiraan.

Subax walba waxay u kallahdaa Dugsi ay qaar ka mida kasmooyinka shareecada ka barato, hayeeshee markastoo ay guriga ka soo baxdo waxay aragtaa wiil iridda agtaagan oo madaxa hoos u lulaya, kol kolna il naxariis leh ku soo milicsanaya.

Foog iyo fiidba  asagoo meesha ligan ayay u jeedda markaasay u qaadatay inuu ayada jecel yahay balse uu ka xishoonayo, si uu u hadlona uu garan la’yahay.

Dharaartii dambe ayay asagoo sidii tabbeele ciidda ku mudan u dhakoola soo martay, suudigiina ku shiilmay oo dhidid far iyo foodba qooyay, fil-darro iyo rafaadna la midab doorsoomay.

Gabadh naxariis badanay ahayde intay dar-xumada iyo diifta ka muuqata ka naxday ayay is tidhi yaan cuquubo kaa raacinoo nabsi kuu imane inanka sida u dhaan.

Intay gudaha gashay ayay hooyadeed u sheegtay inanka kadinkooda taagan ee jeceylka uu ayada u qabo dartiis la basaasan,dacdarrada iyo diihaalkuna ay oogadiisa jilifta iyo jamaal-xumida u horseedeen.

Hooyadii oo iyana silica wiilka haysta ka damqatay ayaa gabadhii canaanatay oo ku tidhi “naa orod wiilka iigu yeedh”, “maxaad mar hore iigu sheegi waydayna” way ku haaraantay.

Gabadhii baa banaanka u soo baxday oo intay kiiyoo sidii u taagan u timi bariidin ka dib ku tidhi”abboowe kolley waad i jeceshahay balse inaad ii sheegato waad ku dhiirran waydaye soo bax anigaa gartay inaad dartay meesha u taagantahaye”.

Intuu indhaha xanyiigan ku eegay ayuu ka jeestay, cod-fogeeye uu ku foognaana fara-farayn iyo daawasho ugu dhaqaaqay.

Mar kale ayay ayadoo xishoonaysa cod dabacsan ku tidhi”abboowe kolley waad i jeceshahay balse inaad ii sheegato waad ku dhiirran waydaye soo bax anigaa gartay inaad dartay meesha u taagan tahaye”.

Asagoo gorodda hoos u lulaya, il-qooreedkana ka eegaya ayuu ugu jawaabay”anigu adiga kuma jecli dan iyo daaradna kaama lihiye wifi-ga gurigiina ayaa ii xadhiidhsan oo aan adeegsadaa”

Sow taasi hadda fajac iyo filawaa gabadhii kuma noqan? asagu’se ma u muuqdaa nacas kanshe mar la arag ihi sibiq ku dhaafay?

W/Q: ABWAAN HAREERE

bisha barakeysan ee ramadaan ayaa waxaa si xooggan looga dareemayaa suuqada waa weyn ee magaalada muqdisho, waxaad bulshada Soomaaliyeed ku arkeysaa suuqayada ayaga oo iibsanaaya raashinka iyo khudaarta kala duwan.

Magaalada muqdisho waa santarka isku xirta ganacsiyada kala duwan ee dalka waxaana ay ganacsiyada muqdisho ka baxa aadaan gobolada Koonfurta iyo bartamaha soomaaliya waxaana ku tiirsan bulsho aad u tira badan oo ku nool gobollada dalka iyo magaalada muqdisho duleedka.

Suuqa bakaaraha waa suuqa ugu weyn ee soomaaliya waana suuqa ay u soo adeegtagaan bulsho aad u tira badan bisha Ramadaan aad ayaa loo soo cimaray suuqa bakaaraha waxaana ay dadka Soomaaliyeed ay doonayaan in ay iibsadaan Raashin, macuun iyo waxyaabaha ay u baahan yihiin si ay ugu suumaan bisha barakeysan ee ramadaan .

Sidoo kale gobolada dalka ayaa iyana laga dareemayaa bisha Ramadaan waxaana ay suuqayada gobolada dalka buux dhaafiyey shacab aad u badan oo doonaya soo iibsashada waxa ay ku soomi lahaayeen bisha barakeysan ee ramadaan.

Bisha Ramadaan waa mid ka mid ah tiirarka islaamka waana tiirka afaraad ee islaamka bisha Ramadaan waa bil cibaado waabil kheyrkeeda iyo raxmadeeda wadato waana bil qof kasta cajisan caajiska Alle oga qaado waana bil xurmo badan muslimiinta oo kaliya ayaa suuma bisha Ramadaan.

Ugu danbeyn Bulshada Soomaaliyeed waa bulsho jecel kheyrka iyo wanaaga waana bulsho iscaawisa keeda wax haysta siiya Kan aan wax haysan, waana  bulsho la saaxiib ah cibaadada Alle SWT kuna dhaqma sunnada Rasuulkeena Muhammed NNKH uu inoo soo jideeyay.

WQ: Abdinaasir Yuusuf Aadan

Maalmaha caadiga ah ee sannadka kasta ayaa badiyaa ku iman wax isbeddelka ah sicirka waxyaabaha quutul daruuriga ah sida: Caanaha, Sonkorta,  Burka. timirta qudaarta iyo furutada, balse xilliga ay soo gasho bisha barakeysan ee ramadaan ayaa markiiba waxaa isbeddel ku yimaada sicirka lagu kala iibsado waxyaabaha daruuriga ah suuqyada.

Waa arrin aan horay u jirijirin marka aad u fiirsato ka hor soddon sano.

Waa dabeecado soo kordhay oo aan qiil loo heli Karin, waxay ahayd in Bishan aysan waxba lagu kordhin qudaarta caanaha , hilibka iwm.

Maadaama bisha soon ay tahay bil cibaado ay muslimiintu gudanayaa waajib, waa bishii naxariista ajirka dambi dhaafka iyo ka xoreynta naarta.

Xilliga bisha ramadaan lagu jiro waxaa muslimiinta laga doonayaa in ay il gaar ah ku eegaan dadka aan heli Karin wax ay ku afuraan.

Waa xilli ay tahay in laga warqabo jaarka leysku naxariisto leysna ogaado oo leysla socdo sida xaaladda deriska uu yahay goor walba.

Waxaa kaloo habboon in la saacido dan yarta masaakiinta fuqurada iyo kuwa liita sida dadka ku jira xeryaha barakacayaasha

Ruux kasta waa inuu maanka ku hayaa in uu si wacan uga faa’iideysto bisha tan ee barakeysan ee fadliga badan oo qof kasta uu la baxo saddaqo.

Waa bil sannadkiiba mar na so marta oo kheyr badan laga kasbado, waa bishii qur’aanka kariimka ah bil ay ku jirto habeen ka fadli badan ama ka kheyr badan kun habeen.

Micno ma sameyneyso in faa’iido dheeri ah laga raadiyo Bishan oo kor loo qaado sicirka quutul daruuriga iimaan ka allaha nageliyee waa wax aan laga heli Karin ajir in dadka muslimiinta ee sooman lagu dhibo kala iibsiga waxyaabaha soonka aan looga maarmin.

Waxaa jira dad badan oo dan yar ah mana ahan in la dhibaateeyo laguna ciriiriyo sicirka ma reebana naxariista bishani u naxariisto kuwa dhulka jooga si lagaaga naxariisto samada marna ha moogaan in aad ka fikirto aakhiradaada oo waxba ha u arag adduunyo oo maalmo kooban ah.

Ha ku kadsoomin ee dadka halaga daayo dhibka nooc kasta uu yahay inta lagu jiro bisha tan ee ramadaan si markaasi muslimiinta sooman ee soomaalida iyo kuwa dunida muslimka ay u gutaan waajibkooda diiniga ah.

Wa billaahi towfiiq ilaahey hana garad siiyo kheyrka wanaagga iyo jidka toosan

WQ: Ibraahin A. Fanax

Manaxeyaashii ku heshiiyay daadinta dhiigga islaamka iyo intay wateenba waxay maanta ku hardamayaan buuraha bari oo ay ka mid tahay galgala iyo kuwo kale.

Xaq baa isku diray waayo waxaa la yiri wixii baadil ku dhisma wiligoodba salkoodu waa hoog, waxay dad muslim ah gaaleysiiyaan maanta iyagaa isgaaleysiinaya oo is ciqaabaya ka dib markii ay ka firxadeen dagaallada ku soo wajahan iyay buuraha u carareen halkaasoo awal saldhig ay u ahayd daacish ayaa waxaa kusoo rogmaday daad ka soo firxaday koonfurta iyo bartamaha soomaaliya.

Daacish awal waxay soo dhaweyn jirtay oo ka faa’iideysan jirtay kuwa ka soo goosta shabaab oo ay askar ahaan u qoran jirtay, sidaa daraadeed waxaa weligoodba dhex yeellay colaad balse maanta faraha ayay isa saareen oo way is laynayaan waxayna ku dambeyn doonaan markay isku jabaan inta yaree ka soo hartana la soo qab qaban doono haddii Alle ka raalli noqdo.

Khawaariijta alshabaab ayaa guul darro weyn kala kulantay dagaalladii ay la galeen ciidammada dowladda iyo shacabka dib u xorreynta iyagoo laga qabsaday dhul aad u ballaaran oo markii hore ay ayagu ka talin jireen.

Waxay dhiigga muslimka ku tasbiixsadaanba manta iyagaa malaggood galay oo waxaa laga goob goobayaa godadka ay ku dhuumaaleysan jireen sidii bahalaha oo kale.

Faankii iyo baqbaqdii baroor ayaa ka dambeysay asaydii ay hooyooyin badan usaari jireenna manta iyaga ayay heysataa tii tu ka daran.

Khawaariijtu waxa gubi jireen raashinka dadka masaakiinta ah loo wado iyagoo sidoo kale ceelasha ka duugi jiray guryahana dab ku qaban jiray manta ilaah wuxuu gartay in ayaga cunaqabateyn lagu soo rogo oo ay gaajo iyo harraad u dhamaadaan kuna baqtiyaan gododka waxaana la baday in saxarada iska dhaqaajin waayaan cabsi daraadeed.

Waxaa jabay oo guul darrestay dhammaan khawaariijta daacish iyo shabaab iyo wixii la hal maala.

Waxaana guul iyo rayn rayn ku jira ciidammada xoogga dalka iyo geesiyaasha sooma jeesteyaasha ah ee Macawisleyda, argagixisada iyo dhammaan khawaariijta ku faafay dalka ayaa waxaa la filayaa in dagaalka wejigiisa labaad lagu soo afjaro iyadoona tani ay noqon doonto wax ay soomaali ka sheekeyn doonto taariikhdana meel madow ka geli doonto.

Waxay noqon doontaa waayo aragnimo ay shacabka soomaaliyeed mar kale ka fiirsan doonaan inaysan dhicin in mar kale loogu soo gabado diinta waana fal fal xumo ay yaqaanaan khawaariijta oo keliya.

DALKA EDATORIAL

Abaar dal ka jirta waa iska caadi, oo adduunyada ayaa nala qabta waase dad ka gaashaantay iyo dad ay galaafatay, colaaddu Meesha ay ku badan tahay sidoo kale waxaa ku badan abaarta, waayo waxaa halkaas ku daata dhiig, dhiig la daadshaana Carro ilaaheey baa ka dhalata, raallina kama aha.

Sababaha dalkeennu uga bixi la’dahay abaartuna waa mid ay dad sameeynayaan, waayo dadka ayaa waxaa ku yaraaday Alle ka cabsigii loo baahnaa waxaana nala gudboon in aan ilaahey u wada towbad keenno.

Argagixisadu waa cadowga kowaad ee bini’aadanka, kuwaasoo ka soo horjeeda in ay qofna adduunka xornimo ugu noolaato, argagixisada way dilaan qofkasta oo ka soo horjeeda fikirkooda guracan, waayo iyaga mabaadi’dooda waxaa ka mid ah in ay dilaan oo duugaan qof nool sidoo kale qof dhintay waa horena ay banaanka soo dhigaan macnihii hal noolna way duugaan hal duuganna way soo faagaan, waa cajaa’ibaha lagu garto argagixisada siiba khawaariijta ku soo duulay dalkeenna.

Waxaa lagu yaqaannaa inaysan abaar ka bixin dhulalka ay joogaan, waayo mama oggola nolol haddii gurmad loo fidin lahaa dadka tabaaleysanna uma oggola oo way gubaan wixii raashin ah ee loogu deeqo dadka abaartu saameysay.

Waxaa intaas ka daran inayba burburinayaan guryihii masaakiinta ku hoyan lahaayeen iyo ceelashii biyaha laga cabi lahaa oo ay sun ugu darayaan waana cadownimo hanoolaanin ah, ceebtoodana maaha ee waa caadadooda.

Alshabaab waa maleeshiyaad arxan daran waa khawaarijiin camiil ah oo u shaqeeya argagixisada caalamiga ah ee al-khaacidda, waana sababta kowaad ee abaartu dalka uga bixi la’dahay, roobkuna kuma da’o meelkastoo ay ku sugan yihiin, waayo ma sameeyaan wax Alle Swt raalli geliya, waa kuwo been badan oo dadka duufsada una sheega waxaan jirin.

Haddaba si abaarta nooga harto waa in la taageeraa gulufka socoda ee lagu ciribtirayo kuwa Alle ku been abuurtay ee diinteenna ku xadgudbay.

Shabaab waa in aragti lagu dilaa oo xaabada lagu daraa, haddii la rabo in laga baxo abaaraha iyo dhibka joogtada ah.

Xanuunka xabadda waa in la baraa oo la tusaa alshabaab si wixii damiir leh haddeyba jiraan ay u towba keenaan.

Bootin Dheere’

DALKA EDATORIAL

Maraakiib kala duwan oo hadana kala heer ah baaxadda , weynida iyo mugga qaadkeeda alaabeed oo noocyo badan ayaa dunida qaaradaheeda isaga goosha .

Wadamada horumaray ayaa si joogto ah uga howlagala , badweynta baasifiga, Atlaantiga iyo Indiya oo fuliya howlo baaxad leh ee daabulka waxyaabaha culus ee diyaaradaha qaadi Karin.

Horumar ayaa laga gaaray maraakiib dabaqyo badan le isla markaana leh bed wax lagu qaado waa lama huraan maraakiibta in ay isaga gudbaan qaardaha dunida oo wax la is dhaafsi ku guda jira.

Wadamada Yurub , Ameerika , Australia iyo Asiya ayaa si weyn uga macaasha daabulka alaabada , gawaarida iyo walxo kale oo ganacsi geli kara oo ay leeyihiin dalal kale xiriir wax wada qabsi iyo wax is dhaafsi .

Maraakiibta xamuulka qaadda ka sokow waxaa jira kuwo tanker ah oo qaada tan badan oo shidaal ah oo u gudbiya wadamo aad looga baahan yahay .

Inkastoo ay jiraan dhuumo shidaal iyo gaaska dabiiciga ah leysugu gudbiyo waddan ka waddan hadana waa mid aan laga maarmin. Daabulka shidaalka si loo geeyo meelo fogfog.

Shixnadaha shidaalka ayaa isaga goosha Asia ilaa Yurub iyo Mareykanka , Scuudiga, Iraq iyo waddamo kale oo ka mid ah khaliijka ayaa arrintaa si aad ah ugu howlan.

Waxaa iyana jira maraakiib ku howlan daabulka xoolaha nool oo loo iibgeeyo wadaamada khaliijka iyo sacuudiga iyo Masar.wadamada Afrika ayaa si weyn ugu horreeya maraakiibta ganacsiga ee lagu daabulo alaabada calculus , badiyaa waa loo keenaa inkastoo wadamada qaar ay leeyihiin maraakiib wax daabusha .

Sida shirkadaha diyaaradaha ay u fuliaan nooca Cargo ee qaada alaabo ayaa maraakiibta aad ugu horreysa habkaasi wax qaadista waaa mid kor u qaada sanad walba koboca dhaqaalaha ee dalalka maraakiibta waaweyn leh ee ka howlgala dunida daafaheeda kuwaas oo door wacan ka qaata horumarka dhaqaalaha ee dalalkooda

Dhanka kale waxaa jira iyana maraakiib ku rakiban talaajooyin oo loogu talo galay kalluumeysiga kuwaas oo qalab casri ah iyo shabaakado u tuurta badaha si ay u jillabtaan kuwas oo ku howlan kheyraadka badaha ku jira ugu soo gudbiyaan wadamadooda si loo wershadeeyo gaar ahaan kallunka , waana wadiiqo kale oo lagu kobciyo dhaqaalaha.

Maraakiibta xambaara diyaaradaha dagaalka iyo gantaalaha casriga ah iyo kuwa quusa biyaha hoostooda ee gujisyada ayaa iyana wadamada suuqgeyn iyo heshiis isla gala taas oo balaayiin lacag ah laga sameeyo.

Waxaa iyana jira maraakiib loogu talogalay dalxiiska oo dadka laga kireeyo oo ku dabaaldega xeebaha , jasiiradaha iyo halka ay xiisedynayaan dadka kireysta .

Waa hab kale oo loo adeegsado lacag ka abuurista koboca dhaqaalaha wadamada hore u maray iyo kuwa soo koraya oo intaba leh maraakiib noocaas ah oo lagu tamashleeyo laguna dalxiiso , waxaa jira qaar gaar loo leeyahay oo lagu raaxeysto laguna tamashleeyo.

WQ: Ibraaahim Abuukar (Fanax)

Ramadaan, waa bisha 9aad ee jadwalka taariikhda Islaamka, waana bisha dadka Muslimka dhamaantood soomaan ayagoo tixraacaya sida uu farayo kitaabka Quraanka ee diinta Islaamka.

Bisha Ramadaan waa wakhti dadka Islaamka ah soomaan wakhtiga maalintii isla markaana cibaadeystaan habeenkii ayagoo tukanaya salaado saa’id ah, sida taraawiixda iyo taajudka.

Sidoo kale, bisha Ramadaan inta ugu badan waxay ku dhamaataa 29 maalmood ilaa 30 maalmood, wakhtigaasi oo lagu bilaabo aragtida dayaxa isla markaana lagu dhamaystiro aragtida bisha.

Bishani waana bil dadka Islaamka aad iyo aad ugu muhima. waa bisha ay waajibka kutahay dadka islaamka ahi in ay soomaan amaba in aanay waxba cunin inta qoraxdu soo jeedo, sidookale raad gaar ah ayay bishani islaamka kuleedahay dhaqan ahaan, waana bisha uu soo dagay Qur’aanka Kariimka ahi.

Sida culimo badan isku raaceen ereyga “Ramadaan” wuxuu asal ahaan ka yimid Af Carabiga ramiḍa ama ar-ramaḍ, taasi oo macnaheegu yahay kulayl ama qalayl.

Soonku waa mid waajib ku ah dhamaan dadka Muslimka ee qaangaarka ah, marka laga reebo qofka xanuusan, kan safar ku jira, qof ka da’da ah (gaboow), dumarka uurka leh, dumarka naaska nuujinaya, dumarka dhiigga qaba.

Sida ku xusan taariikhda Islaamka, soonka bisha Ramadaan waxaa waajib  laga dhigay sanadkii labaad ee Hijrada, wakhtigaasi oo dadka Muslimiinta ahaa ka soo qaxeen magaalada Makka ayagoo u socda magaalada Medina.

Fadliga Bisha Ramadaan

Quraanka iyo Axaadiista ayaa aad uga hadlay bisha Ramadaan iyo ajarka ku jira qofka guta tirkaan soonka ah. Fadliga bisha ramadaan waxaa ka mida in la furo albaabada jannada lana xiro albaabada naarta, lana xirxiro shayaadiinta inta waaweyn, taasoo muslimka u sahlaysa inuu ka fogaada macaasida allena ugu dhawaado cibaadooyinka suuban iyo daacooyinka u dhawaynaya jannada kana fogeynay naarta.

Nabi Muxamed Sallallaahu caleyhi wasallam waxaa laga wariyay inuu yiri:

“Habeenka u horeeya Ramadaan waxaa la xirxiraa shayaadiinta iyo kuwa jinka ugu madaxa adag, albaabada naarta waa la xiraa, oo waxba lagamna furo, albaabada jannadana waa la furaa oo midna lagama xiro, mid dhawaaqa ayaa dhawaaqaya isagoo leh: “ninka khayr doonayow soo jeeso, ninka shar doonayow jooji sharta.”

Ilaahay wuxuu leeyahay kuwa naarta laga xoreeyo, arinkaasna wuxuu dhacayaa habeen walba oo ka mida habeenada Ramadaan.”

Waxaa wariyay ibnu Maajah

Sidoo kale bisha Ramadaanka waxaa la soo dajiyay Kitaabka Quraanka waana bil barakysan oo dadka Muslinka u ah waqti aad ugu talo galaan, waa bil dambi dhaaf leh ajarkeedana u ka badanyahay ajarka bilaha kale la sameeyo, waa bil la aqbalo ducooyinka.

Intaas waxaa dheer in bisha barakaysan ee Ramadaan ku jirto habeenka ugu weyn sanadka, taasi oo ah habeenkii Quraanka Kariimka la soo dajiyay, waa habeenka Laylatul Qadar oo ka khayr badan kun bilood.

Ficilka iyo Xarakaadka

Ramadaanku waa bisha deeqsinimada iyo khayr falka, iyo wanaaga, waa bisha quraan akhriska la badiyo, oo taraawiixda iyo Tahajudka lagu nooleeyo habeennadeeda, waa bisha sadaqada la badiyo sabarkana lagu barto maadaama laga soomayo waxyaabaha naftu jeceshahay oo ay ka midyihiin cunnada cabidda iyo u tagidda cidaha, sabarka ayaan ka muuqan meelaha kale sida uu uga muuqdo soonka, saas daraadeed culumadu waxay yiraahdaan soonku waa sabarka iyo dulqaadka badhkii, Abaal marinta dulqaadkana waa Jannada, ilaahay SWT qur’aankiisa ku yiri: waxaad ku tiraahdaa Adoomadayda i rumeeyayoow Rabbigiin ka dhowrsada kuwa wanaagsanaada aduunkaan waxay leeyihiin wanaag, ilaahay dhulkiisu waa balaaranyahay, in kale maahee kuwa sabra waa loo oofinayaa abaal marintooda xisaab la’aan.

Sidoo kale bisha ramadaan towbankeeda maalin ee hore waa raxmad, tobanka dhexena waa dambi dhaaf Tobannka ugu dambeeyana waa naarta oo la iska xoreeyo.

WD: Ibraahim Warsame