Madaxweynaha Jamhuuriyadda federaalka Soomaaliya Mudane Xasan Sheekh Mohamud ayaa maanta xafiiskiisa ku qaabilay wafdi uu hoggaaminaayey Wasiirka Arrimaha dibadda Dalka Finland Pekka Haavisto oo soo gaaray Magaalada Muqdisho .

Madaxweynaha iyo wafdigaasi ,waxa ay kulankoodii uga hadleen xoojinta xiriirka laba geesoodka ah iyo iskaashiga ka dhaxeeya labada ,gaar ahaan kuwa ku  saabsan arrimaha ay wadaagaan.

Finland waa mid ka mid ah dalalka ugu muhiimsan ee Soomaaliya ka taageera dhinacyada horumarka.

Wafdigaasi,waxaa garoonka diyaaradaha Aadan Cadde ku soo dhoweeyay ,Wasiirka Arrimsha dibadda Soomaaliya XFS Mudane Abshir Haruuse .

Soomaaliya ayaa loo doortay qabashadda xilka Guddoonka waddamadda xubnaha ka ah hay’adda African Risk Capacity oo Ururka Midowga Afrika u qaabilsan arrimaha Yareeynta Khataraha iyo Musiibooyinka.

Magacaabista xilka guddoonka hey’addaasi ayaa yimid xilli Magaalada Adis Ababa ee Dalka Itoobinya uu ka socdo shirkii ay ka qeybgaleen 35 dal oo ku bohoobay hey’addaasi.

Shirkaan oo ah mid sanadle ah oo ay soo xaadireen xubnnaha ururka African Risk Capacity (ARC),waxaa dhinaca Soomaaliya uga qeybgalay Hay’adda Maareynta musiibooyinka Qaranka ee SODMA Soomaaliya.

Shirkaan oo lagu qabtay xarunta Midowga Afrika,waxaa Hay’adda maareynta musiibooyinka uga qeyb-galay Gudoomiye ku-xigeenka Hay’adda Dr Axme Cabdi Aadan iyo Agaasimaha Waaxda ka digista iyo Yareynta Khataraha Mudane Khadar Sheekh Maxamed Nuur

Waa markii ugu horeysay ee Soomaaliya loo doorto xilka qabashada guddoonka laga soo bilaabo markii ay Soomaaliya sixiixday heshiiska uu ku dhisan yahay ururka ARC bishii Abriil Sanadkii 2021, iyada ay markaas Soomaaliya noqotay wadankii 35aad ee ku soo biira ururkan.

Hay’adda samafalka ee Dhakhaatiirta aan xuduuda lahayn (MSF) ayaa biyaha caalamiga ah ee badda u dhow Malta ku badbaadiyay 440 tahriibayaal ah oo la socday doon kamid ah kuwa kaluumaysi .

Doontan ayaa waxaa la socday muwaadiniin u kala dhashay dalalka Masar, Syria, Pakistan, Bangladesh, Somalia iyo Sri Lanka, sida ay xaqiijieen wakaaladda wararka ee Reuters oo la hadlay haweeney ka tirsan hay’adda MSF.

Dadka tahriibayaasha ah ayaa la sheegay in sabtidii la soo dhaafay ay ka soo ambabaxeen Dalka Liibiya,gaar ahaan deegaanka Binqaasi,waxaana kuwa la soo badbaadiyay ku jiray siddeed haween ah iyo 30 carruur ah .

Talyaanigu waxaa ku sii badanaya tahriibka badda ee ka imaanaya Waqooyiga Afrika, iyadoo in ka badan 28,000 ay sanadkaan yimaadeen, marka la barbar dhigo ku dhawaad 6,800 oo halkaasi gaaray 2022, sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee Reuters.

Roobab mahiigaan ah iyo daadad ayaa baabi’iyay guryo iyo xoolo ku noolaa miyiga Itoobiya iyo Soomaaliya, taasoo meesha ka saartay rajadii laga qabay in laga soo kabsado dhibaatadii gaajo ee ugu darneyd ee soo marta bariga Afrika muddo tobanaan sano ah,gaar ahaan sadexdii sano ee u dambeysay.

Saddexdii toddobaad ee la soo dhaafay, daadad xooggan oo ku dguftay bariga Afrika ayaa dilay ugu yaraan 50 qof, waxayna ku qasbeen in ka badan 30,000 oo qoys inay guryahooda ka qaxaan, halka ay baabi’iyeen 21,000 oo hektar oo dalag ah iyo sidoo kale  dhimasho soo gaartay 10,000 oo xoolo ah .

mas’uul u hadlay Hey’adda Save the Children, ayaa yiri”Tani waa masiibo ku socota carruurta iyo qoysaska ku nool deegaannada Soomaaliya iyo Itoobiya ,kuwaas oo muddo saddex sano ku dhow sugaayry  roobab , markii ay da’eenna waxay qaadeen wixii yaraa ee ka haray dalaggii iyo xoolihii.

“Ma aha oo kaliya inaan u baahanahay inaan aragno maalgelinta caalamiga ah si wax looga qabto dhibaatada gaajada , waxaan u baahanahay maalgelin ku saabsan adkeysiga muddada-dheer ee bulshooyinka cimilada u nugul sida kuwaan oo kale.

Save the Children waxa ay ka shaqaynaysay Soomaaliya ilaa 1951 waxana ay haysaa barnaamijyo la xiriira taageerada daryeelka caafimaadka, waxbarashada iyo baahiyaha cuntada.

Sidoo kale Hay’adda Save The Children waxa ay ka shaqaynaysay Itoobiya in ka badan 60 sano iyada oo shaqadeedu ay diiradda saaraysay caafimaadka iyo nafaqeynta iyo sidoo kale gargaarka biyaha iyo nadaafadda iyo dhanka waxbarashada.

 Dhinaca kale,Qaramada Midoobay ayaa sanadkii hore ka digtay macaluul ku soo fool leh Soomaaliya oo wajaheysa abaartii ugu darneyd muddo afartan sano ah kadib shan xilli oo la waayey roobabkii la filayey iyo sidoo kale sare u kaca qiimaha cuntada iyo colaadaha ka jira deegaanada qaar.

Qiyaastii 345 milyan oo qof oo adduunka ah ayaa la saadaalinayaa in sanadkaan ay soo food saartay cunto yari – in ka badan laba jibaar tiradii 2020 -kii sida ay sheegtay Qaramada Midoobay.

Madaxweynaha dowladda gobolkeedka Hirshabeelle Cali Guudlaawe Xuseen ayaa kula la qaatay
Wafi ka socday Hay’adaha Caalamiga ee DRC iyo IMC oo soo gaaray Jowhar.

Wafdigaan oo ay hoggaaminaayeen madaxda ugu sareyso hay’adaha DRC iyo IMC ayaa kulan kooda looga hadlay dardargalinta mashaariicda aay ka wadaan deegaanada Hirshabeelle gaar ahaan mashruuca Somali Crises and Recovery Project (SCRP) kaasoo aay kala shaqeeyaan Wasaarada Qorsheynta.

Madaxweynaha iyo qaar kamid ah Golaha Wasiirada ayaa la wadaagay meesha uu marayo msharuuca SCRP iyo Hay’adda IMC oo kala shaqeysaa arrimaha caafimaadka Wasaarada Caafimaadka Hirshabeelle, iyagoo balanqaaday hay’adahaan Caalamiga ah in Dowladda goboleedka Hirshabeelle ay kala shaqeynayaan sidii loogu gurman lahaa dadka liita iyo xaaladaha fatahaadaha ee ka jira qeybo kamid ah deegaanada  Hirshabeelle.

Shirka todobaadlaha ah ee Golaha Wasiirrada Xukuumadda Federaalka Soomaaliya oo uu guddoominayey Ra’iisul Wasaare Xamse Cabdi Barre, ayaa lagu ansixiyey magacaabista Taliyaha Ciidanka Asluubta, heshiisyo iyo siyaasado qaran oo muhiim u ah dalka.

Golaha Wasiirrada ayaa si aqlabiyad ah u ansixiyey magacaabista Taliyaha Ciidanka Asluubta Gen. Mahad Cabdiraxmaan Aaden,oo ay soo jeedisey Wasaaradda Caddaaladda iyo Arrimaha Dastuurka.

Taliyaha cusub ee Ciidanka Asluubta Gen. Mahad Cabdiraxmaan ayaa aqoon iyo khibrad u leh arrimaha la xiriira waajibaadka Ciidanka Asluubta, kaas oo horey u soo noqday Taliyaha Ciidanka Asluubta, Xildhibaan ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya, Taliyaha Dugsiga Labaatan -Jirow iyo Taliyaha Ciidanka Booliiska ee Gobolka Baay.

Golaha ayaa kulankoodii maanta ku meel-mariyey Xeerka Xakameynta Hubka Caasimadda, Siyaasadda Habraaca Diyaarinta Hindise-sharciyeedyada iyo Gelidda Heshiisyada iyo Siyaasadda Qaran ee Qurba-Joogta Soomaaliyeed.

Sidoo kale, Golaha ayaa ansixiyey heshiisyo is-afgarad oo la xiriira arrimaha maalgashiga iyo horumarinta dhallinyarada oo ay xukuumaddu gashay, kuwaas oo kala ah; Heshiis Is-Af-garad iyo iskaashi ee dhinacyada Maalgashiga, Aqoonta & Horumainta Xirfadaha oo ay gaareen (Soomaaliya & Suudaan) iyo Heshiis Is-Af-garad ee Arrimaha Dhallinyarada oo ay galeen ( Soomaaliya & Qatar).

Dowladda Soomaaliya ayaa wadda dadaallo lagu doonayo sidii ay guulo wax ku Ool ah uga gaari lahayd dagaalka ka dhanka ah malleeshiyada Khawaajita Ee Al-shabab,iyo sidii looga xorreyn lahaa deegaanada faro ku tiriska ah ee ay ku gabadaan dadkana ay ku dhibaateeyaan.

Deegaanada malleeshiyadka laga xorreyay ayaa waxaa loogu tagay Baraaggaha lagu keydin jiray biyaha xilligga u da’o roobka oo isku badalay goobo qalalay ka dib markii kooxa khawaarijtu ka Aaseen oo ay ka dhaceen dadkii lahaa kana xireen biyihii iyagoo ka dhigtay dhufays gabaad u ah.

Dadka reer miyigah ayaa xilligga roobka waxay keydiin jireen biyaha si marka ay ka soo noqdaan deegaanada aan lahayn keydka ee roobku ku yaaraday ay uga cabaan keydkii biyaha ee Baraaggaha looga roob raacay,balse dhulka ay ku dhuumaaleysanayaan malleeshiyada Khawaarijta ah Ee Al-shabaab waxay dadka kala kulmeen in laga Aaso baraaggaha,ceelasha laga cabo biyaha iyo in ay ka duugaan si ay ugu dhibaateeyaan dadka ka soo hayaamay goobah biyo yaraanta ay ka jirto.

Deegaanada ay kooxda ku Khawaajita ay ku dhuumaaleysto ayeysan u ogolayn wax horumar ah dadkuna way isaga caraaran si ay u helaan goobo ay ka heli karan carruurtooda waxbarsho,caafimaad iyo nabadgalayo ay ku nastaan waalidka iyo carruurta si ay uga nabad galaan dhaqanka gurracan ee Khawaajita.
Ciidamada xoogga dalka ayaa bartamahii sanadkii tagay ku qaaday guluf colaadeed oo ay xididada ugu siibaan malleeshiyada Khawaarijta ee Al-shabaab,si ay dadka uga gudbaan caqabada ku horgudboon ee dhanka nolosha.

Goboladda laga xorreyay oo ay ku dhuumaaleysanayaan ayaa waxaa ka mid ah gobolka Hiiraan,Galgaduud,Shabeellaha dhexe,Mudug oo ay dhammaan qeybo ka mid ah laga saaray  dadkuna ay heleen diirimaad nololeed oo ay ugu guryo noqdaan.
Dowladda ayaa qaaday talaabooyin cuna qabatayn oo dhanka dhaqaalaha,isticmaalka warbaahinta,la dagaalkanka fikirka xagjireeynta Khawaajita,taas oo khasab ka dhigtay in ay isoo dhiibaan dagaalmayaasha malleeshiyada naf la cariga ah.

Dhanka kale malleeshiyada waxaa gacntooda ka baxay qaybo ka mid ah goboladdii  saldhigyada u ahaa oo ugu muhiimasana gacan ku hayntoodaiyagoo haatan ku harsan qaybo yar oo ka mid ah goboladda dalka,Xukuumadda ayaa xoogga saartay labo arrimood oo kala ahaa la dagaallanka Al-Shabaab iyo wax ka qabashada dhibaatada abaarta sanadkii tagay,waxaa ayaa ka gaartay guulo la taaban karo taniyo bilowgi dagaalka ka dhanka ahaa Khawaajita.

Howlgal uu hoggaaminayo Guddoomiyaha Gobolka Hiiraan Cali Jeyte Cismaan ayaa maanta ka billoowday deegaanno dhaca koonfurta magaalada Beledweyne ee xarunta gobolka Hiiraan.

Howlgalka ayaa lagu xoreeyey deegaanno badan oo ku teedsan wabiga Shabeelle, kuwaas oo ciidanku uu si nabad ah kula wareegay.

Dadka ku dhaqan deegaannada laga xoreeyay khawaarijta ayaaa soo dhaweeyay howlgallada ciidamada, iyagoo xusay inay diyaar u yihiin sidii ay ciidamada ula shaqeyn lahaayeen.