War-saxaafadeedyada la soo saaro marka hawlgalku dhammaado waxaa ka mid ah bayaanno ay soo saaraan kooxaha shaqaalaha Hay’adda Lacagta Adduunka (IMF), kuwaas oo soo bandhigaya natiijooyin hordhac ah oo laga helay booqasho lagu tagay waddan. Aragtida lagu xusay bayaankan waa midda shaqaalaha IMF, mana aha inay daruuri ka turjumayso aragtida Guddiga Sare ee Maamulka IMF. Iyadoo lagu salaynayo natiijooyinka hordhaca ah ee hawlgalkan, shaqaaluhu waxay diyaarin doonniyaan warbixin, taas oo – marka ay ansixiyaan madaxda sare – loo gudbin doono Guddiga Sare ee Maamulka IMF, si looga wada hadlo, loona gaaro go’aan.
Soomaaliya waxay sii waddaa hirgelinta dib-u-habeyn muhiim ah iyo ilaalinta xasilloonida dhaqaalaha, inkastoo ay jiraan caqabado waaweyn oo heer caalami iyo heer gudaha ah. Kobaca dhaqaalaha ayaa la filayaa inuu ahaado mid wanaagsan oo gaaraya 2.3 boqolkiiba sanadka 2026-ka, isla markaana uu si tartiib-tartiib ah ugu soo kordho 2.7 boqolkiiba sanadka 2027-ka.
Siyaasadaha mustaqbalka dhow waa inay diiradda saaraan ilaalinta xasilloonida dhaqaalaha guud. Mudnaanta waxaa ka mid ah dardargelinta abaabulka dakhliga gudaha, ilaalinta anshaxa kharashaadka, horumarinta maamulka maaliyadda dadweynaha iyo deynta, iyo xoojinta kormeerka iyo ka mid noqoshada maaliyadeed, iyadoo si taxaddar leh loo horumarinayo dib-u-habaynta lacagta iyadoo la raacayo taxaddar sax ah.
Muddada dhexe, maamul xooggan, jawi ganacsi oo wanaagsan, helitaan qoto dheer oo maaliyadeed, maalgashi ku saabsan raasamaalka aadanaha, kala duwanaanshaha ganacsiga, iyo la qabsiga cimilada ayaa muhiim u noqon doona kobcinta kobaca adkeysiga badan oo loo dhan yahay.
Washington, DC: Koox ka socota Hay’adda Lacagta Adduunka (IMF), oo ay hoggaaminaysay Marwo Ran Bi, ayaa wadahadallo la yeelatay mas’uuliyiinta Soomaaliya magaalada Nairobi intii u dhaxaysay 21-kii Sebtembar iyo 1-dii Oktoobar 2026, kuwaas oo ku saabsanaa la-tashiga Qodobka IV-aad (Article IV consultation) ee sanadka 2026-ka. Dhammaadkii wadahadallada, Marwo Bi waxay soo saartay bayaankan soo socda:-
“Soomaaliya waxay wajahaysaa caqabado caalami ah iyo kuwo gudaha ah oo isku xiran, oo ay ku jiraan dhimista gargaarka dibadda tan iyo 2025, masiibooyin cimilo oo daran oo soo noqnoqda, burburkii ka dhashay dagaalkii Bariga Dhexe iyo isbeddellada doorashooyinka.” Caqabadahani waxay culeys saareen dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha, waxay kordhiyeen sicir bararka iyo cunto la’aanta, waxay cadaadis saareen dhaqaalaha dadweynaha, waxayna yareeyeen aragtida mustaqbalka dhow. Kobaca dhabta ah ee GDP-ga ayaa la filayaa inuu dhexdhexaad noqdo ilaa 2.3 boqolkiiba sanadka 2026, ka hor inta uusan si tartiib tartiib ah uga soo kaban 2.7 boqolkiiba sanadka 2027 iyo ilaa 4 boqolkiiba muddada dhexe.
Sicir bararku si weyn ayuu kor ugu kacay iyadoo ay jiraan xaalado abaareed oo daba dheeraaday iyo carqaladeyn ganacsi oo caalami ah, waxaana la saadaalinayaa inuu gaaro 6.5 boqolkiiba sanadka 2026. Iyadoo lacagaha xawilaadaha ee adkeysiga leh ay sii wadaan inay bixiyaan ilo muhiim ah oo dakhliga qoyska iyo sarrifka lacagaha qalaad, xaaladda dibadda ayaa weli ah mid nugul. Khataraha mustaqbalka dhow ayaa sarreeya, oo ay ku jiraan musiibooyinka cimilada ee aadka u daran, colaadaha gobolka ee soo cusboonaaday, dib u dhigista gargaarka dheeraadka ah, iyo caqabadaha gudaha. Taageerada deeq-bixiyeyaasha ee joogtada ah waa muhiim, gaar ahaan haddii khataraha hoos u dhaca ay muuqdaan.
“Mas’uuliyiintu waxay sii wadaan inay diiradda saaraan abaabulka dakhliga gudaha, inkastoo jawiga hadda jira ee naxdinta leh uu hoos u dhigay horumarka. Anshaxa kharashaadka ee joogtada ah ayaa gacan ka geystay xakamaynta hoos u dhaca maaliyadeed, halka kharashaadka bulshada ee gudaha lagu maalgeliyo la hirgeliyay iyadoo la raacayo filashooyinka. Shaqaalaha IMF waxay saadaaliyeen hoos u dhac maaliyadeed oo dhan 0.9 boqolkiiba GDP sanadka 2026. Sanadka 2027, mas’uuliyiintu waxay ballanqaadeen inay sii xoojinayaan ururinta dakhliga iyo xakamaynta kharashka inkastoo ay sii kordhayaan baahiyaha kharashaadka amniga. Iyadoo la tixgelinayo mala-awaalka muxaafidka ah ee deeqaha taageerada miisaaniyadda, kooxda IMF waxay saadaalisay hoos u dhac guud oo ah 0.5 boqolkiiba GDP sanadka 2027-ka”.
“Iyadoo ay jiraan caqabado waaweyn, haddana waa muhiim in dib-u-habaynta maaliyadeed ay sii socoto. Tallaabooyinka muhiimka ah ee dakhliga muddada dhow waxaa ka mid ah kor u qaadista canshuuraha kastamka iyo fulinta canshuuraha, iswaafajinta canshuurta iibka ee dowladda federaalka iyo dowladaha xubnaha ka ah, iyo kor u qaadista dakhliga aan canshuurta ahayn. Mas’uuliyiinta waxaa lagu dhiirigelinayaa inay dardargeliyaan dib-u-habaynta dakhliga si loo gaaro ujeeddada ah in si buuxda loo daboolo kharashaadka hawlgalka ee dakhliga gudaha mustaqbalka dhow. Maareynta maaliyadda dadweynaha ayaa weli la xoojinayaa, iyadoo la dhammaystirayo qorshe hawleed dhammaystiran oo loogu talagalay 2026-30-ka.
Mas’uuliyiintu waa inay tixgeliyaan mudnaanta koowaad ee tallaabooyinka dib-u-habaynta si ay ula jaanqaadaan awoodda hirgelinta. Mudnaanta muddada dhow waxaa ka mid ah xoojinta xakamaynta kharashka, maaraynta khataraha maaliyadeed ee la xiriira mashaariicda iskaashiga dowladda iyo kuwa gaarka loo leeyahay iyo hirgelinta xakamaynta ballanqaadka sannadlaha ah ee badan. Dadaallada lagu sii wanaajinayo maaraynta deynta iyo hufnaanta ayaa socda. Shaqada diyaarinta si loo bilaabo wareeg shati oo tartan ah oo loogu talagalay waaxda batroolka ayaa sidoo kale horumaraysa.
“Bangiga Dhexe ee Soomaaliya (CBS) wuxuu sameynayaa horumar joogto ah oo ku saabsan xoojinta kormeerka maaliyadeed iyo ka mid noqoshada. Dadaallada joogtada ah ee lagu ilaalinayo xasilloonida maaliyadeed, kor u qaadista kormeerka nidaamka lacag bixinta, iyo hagaajinta kaabayaasha dhaqaalaha si loo fududeeyo helitaanka maaliyadda ayaa muhiim ah. Horumar dheeraad ah oo lagu xoojinayo qaab-dhismeedka ka hortagga lacagta la dhaqay iyo la dagaallanka maalgelinta argagixisada ayaa muhiim u ah ilaalinta sharafta maaliyadeed iyo fududeynta xiriirka bangiyada ee cusub ee la xiriira. Dib-u-habaynta lacagta ayaa weli ah mudnaanta qaranka waana in si taxaddar leh loo sii wadaa marka shuruudaha muhiimka ah la dejiyo.
“Iyada oo uu hagayo Qorshaha Isbeddelka Qaranka ee 2025-29, mas’uuliyiintu waxay sidoo kale ka go’an tahay dib-u-habeyn si loo xoojiyo kobaca ay hormuudka ka yihiin qaybaha gaarka loo leeyahay oo loo wada dhan yahay oo adkeysi leh. Mudnaanta dib-u-habaynta ee lagu taliyay waxaa ka mid ah hirgelinta dib-u-habaynta maamulka ee saameynta sare leh; hagaajinta jawiga ganacsiga iyo helitaanka maaliyadda; xoojinta isdhexgalka ganacsiga iyo taageeridda kordhinta qiimaha gudaha iyo kala duwanaanshaha dhoofinta; iyo hubinta maamul wanaagsan iyo hawlgalka Bangiga Horumarinta iyo Dib-u-dhiska Soomaaliya, si loo fududeeyo helitaanka dhaqaale ee qaybaha wax soo saarka leh ee aan si fiican loo adeegsan. Maalgashiga joogtada ah ee waxbarashada iyo adkeysiga cimilada ayaa sidoo kale muhiim noqon doona, oo ay weheliso horumarinta joogtada ah ee tayada, daboolida, iyo waqtiga tirakoobka dhaqaalaha iyo maaliyadda.
“Kooxda IMF waxay u mahadcelineysaa Dowladda Federaalka Soomaaliya, Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, hay’adaha kale ee dowladda, la-hawlgalayaasha horumarinta, bulshada Rayidka ah iyo Wakiillada waaxda gaarka loo leeyahay iskaashiga iyo wadahadallada wax dhisaya inta lagu guda jiray howlgalka.”
Haddaba Wasiirka Maaliyadda Xukuumadda Federaalka Soomaaliya Mudane Biixi Imaan Cige ayaa soo dhaweeyay Warbixinta IMF ee natiijada shirkii hannaanka 4-aad ee wadatashiga IMF, kaas oo todobaadkii hore lagu soo gabagabeeyay magaalada Nairobi.
Wasiir Biixi ayaa sheegay in horumarka laga sameeyay dib-u-habaynta muhiimka ah ee maaliyadeed iyo dadaallada lagu ilaalinayo xasilloonida dhaqaalaha ay muujinayaan in Soomaaliya ay ku socoto waddadii saxda ahayd, inkastoo dalka uu wajahayo caqabado iyo dhibaatooyin dhaqaale oo gudaha iyo dibadda ah.
“waxa aan ku faraxsanahay in dadaalladeenna ku aaddan horumarinta dib-u-habaynta Maaliyadda ay miro dhalayaan. Soomaaliya waxa ay weli ku socotaa waddadii ay ku gaari lahayd koboc dhaqaale oo dhan 2.3% sannadka 2026 iyo 2.7% sannadka 2027, inkastoo ay jiraan caqabado caalami ah oo waaweyn oo saameynaya dhaqaalaha,” ayuu yiri Wasiir Biixi.
Wasiirku wuxuu xusay in Dowladda Federaalka Soomaaliya ay sii wadi doonto mudnaan siinta ilaalinta xasilloonida dhaqaale, iyadoo xoogga la saarayo dardargelinta dakhliga gudaha, ilaalinta hannaanka mudnaanta kharashaadka dowladda, xoojinta maamulka maaliyadda guud iyo maaraynta deynta, iyo horumarinta kormeerka iyo ka-qaybgalka adeegyada maaliyadeed.
