Qeybtan 2-aad waxaan ku soo qaadaneynaa Tareenka iyo dhaqaalaha Beeraha Sababta ugu weyn ee Tareenku muhiim u noqday waxay ahayd wax-soo-saarka Beeraha.
Gobolka Jowhar iyo dhulka ku dhow Webiga Shabeelle wuxuu lahaa Beeraha wax-soo-saarka. Haddaba si badeecooyinkaas loo gaarsiiyo suuqyada iyo dekedda Muqdisho, waxaa loo baahnaa Gaadiid awood u leh inuu qaado xamuul badan.
Tareenku wuxuu sidaas u noqday xiriir u dhexeeya: Beeraha → Jowhar → Tareenka → Muqdisho → Dekedda → Suuqa dibadda.
Sannadkii 1930-kii, waxaa la diiwaangeliyey in Tareenku qaaday 19,359 Rakaab iyo 43,467 Tan oo badeecooyin ah. Dakhliga la sheegay sannadkaas wuxuu gaarayay 1,591,527 lira Soomaali oo barigaa aheyd lacagta la isticmaali jiray.
Badeecooyinka ugu waaweyn waxaa ka mid ahaa Mooska, Cudbiga (Suufka) iyo Qaxwaha, kuwaas oo laga soo saari jiray Beeraha ku dhow Villa bruzzi (Jowhar), kadibna loo diri jiray Muqdisho, si loogu dhoofiyo dekedda. Rakaabka iyo Jadwalka Tareenku wuxuu sidoo kale ahaa adeeg Rakaab. Diiwaannada jadwalka ee 1929–1930 waxay muujinayaan in ay jireen adeegyo maalinle ah oo u dhexeeyay Muqdisho iyo Afgooye, halka adeegyada Muqdisho–Villaggio Duca degli Abruzzi (Jowhar) ay ahaayeen kuwo ka yar oo toddobaadle ah. Safarka oo dhan wuxuu qaadan karay qiyaastii 3 saacadood iyo 45 daqiiqo, iyadoo Tareenku ku istaagi jiray saldhigyo iyo meelo kala duwan.
Sidaas darteed, khadku wuxuu lahaa nidaam shaqo oo rasmi ah, jadwal iyo saldhigyo, mana ahayn oo keliya khad xamuul.
Matoorada Tareenka (Locomotives) iyo Farsamada Bilowgii waxaa khadka lagu adeegsan jiray Matooro (locomotives) uumi ah. Qoraallada farsamada waxay xusaan locomotives ay ka mid ahaayeen R.301 iyo R.300, waxaana 1924-kii lagu daray locomotives kale oo Porter ah ama Qaade oo ka yimid Massawa Eretareeya.
Markii dambe waxaa la isticmaalay qalab casri ah oo ay ka mid ahaayeen Fiat TIBB diesel railcars. Sidoo kale, 1930-kii Muqdisho waxaa lagu sameeyay qaar ka mid ah Gaadiid yar-yar oo Tareen ah oo loogu talagalay adeegga Rakaabka gudaha.
Arrintani waxay muujinaysaa in nidaamka Tareenka uu lahaa heer farsamo oo ka sarreeya oo keliya isticmaalka Matoorka locomotives-ka uumiga. Qorshihii lagu sii fidin lahaa Tareenka Jowhar ka dib:-
Jowhar ma ahayn meesha uu hamiga Tareenku ku ekaa, ee waxaa jiray qorshayaal lagu sii fidinayay khadka dhanka Bulo-burte, xitaa qorshayaal fog oo ku wajahnaa xuduudda Itoobiya iyo Soomaali Galbeed (Ogaden).
Qaar ka mid ah shaqooyinka kaabayaasha dhulka ayaa la sameeyay, laakiin khadkii weynaa ee la qorsheeyay lama dhammaystirin. Dagaalkii Itoobiya iyo xaaladdii dagaalka ee 1930-meeyadii ayaa hakiyay qorshayaashaas.
Tani waxay muujinaysaa in tareenka Muqdisho–Jowhar loo arkayay inuu noqon karo qayb ka mid ah shabakad Tareen oo ka ballaaran tan 114-ka km ah.
Tareenka iyo gumaysiga Talyaaniga Taariikhda Tareenka lama fahmi karo. iyadoo laga goynayo xaaladdii siyaasadeed ee uu ku dhisnaa. Khadku wuxuu ka mid ahaa kaabayaasha uu maamulka gumaysiga Talyaanigu u dhisay isku xirka Muqdisho iyo xarumaha wax-soo-saarka Beeraha.
Sidaas darteed, wuxuu lahaa faa’iidooyin Gaadiid iyo farsamo, laakiin sidoo kale wuxuu ka tirsanaa nidaam dhaqaale oo gumeysi.
Waxaa muhiim ah in labada dhinac la wada xuso: Tareenku wuxuu ahaa mashruuc farsamo oo weyn marka loo eego waqtigiisa iyo deegaanka uu marayay, laakiin wuxuu sidoo kale u adeegayay danihii dhaqaale iyo maamul ee gumaysiga.
Genale–Afgooye: khad kale oo muhiim ahaa. Waxaa jiray sidoo kale khad gaaban oo kale oo ku yaallay isla gobolka, kaas oo isku xiri jiray Genale iyo Afgooye.
Khadkaasi wuxuu ahaa qiyaastii 46 km, wuxuuna lahaa cabbir aad uga yar—600 mm. Waxaa si gaar ah loogu adeegsan jiray wax-soo-saarka Beeraha, gaar ahaan Sonkorta, waxaana loo adeegsan jiray in badeecooyinka laga soo qaado dhulka Beeraha, loona gudbiyo nidaamka Gaadiidka ee Afgooye iyo Muqdisho.
Tani waxay muujinaysaa in xilligaas ay jireen isku dayo lagu sameynayay shabakad Gaadiid oo isku xirta Beeraha iyo dekedda Muqdisho.
Dagaalkii Labaad ee Adduunka iyo dhammaadkii Tareenka Nolosha Tareenka Muqdisho–Jowhar waxaa soo afjaray Dagaalkii Labaad ee Adduunka.
Ilaha taariikhiga ahi waxay tilmaamayaan in khadka la xiray oo la kala furfuray 1941-kii, markii ciidamada Ingiriisku la wareegeen dhulkii Talyaaniga ee Bariga Afrika.
Qaar ka mid ah qalabkii iyo Matooradii B=Naftada ahaa (locomotives-ka diesel-ka) ayaa markii dambe loo wareejiyay Eritrea, halkaas oo loogu adeegsan jiray nidaamka Tareenka Massawa–Asmara. Sidaa darteed, marka la yiraahdo “Tareenka waxaa la kala qaaday 1942”, waxaa habboon in la kala saaro labada dhacdo: khadka Soomaaliya wuxuu dhammaaday 1941-kii, halka 1942-kii ay la xiriirtay wareejinta qaar ka mid ah qalabkiisii.
Maxaa ka haray? Markii Birihii Tareenka la qaaday, nidaamkii isku xiri jiray Muqdisho iyo Jowhar wuu dhammaaday.
Waxaase weli taariikhda ku haray: * Raadadkii saldhigyada * Sawirro iyo dukumiintiyo * Buundooyin iyo raadad kaabayaal * Xogta jadwaladii Tareenka * iyo xusuusta dadka iyo qoraallada taariikhiga ah.
Magaalada Muqdisho gaar ahaan waxay ahayd xarunta ugu weyn ee nidaamka, halka Jowhar ay ahayd dhammaadka khadka iyo xarunta wax-soo-saarka Beeraha.
Muxuu Tareenkaasi uga dhigan yahay Taariikhda Soomaaliya?Tareenkii Muqdisho–Jowhar wuxuu muhiim u yahay fahamka taariikhda Soomaaliya sababtoo ah wuxuu tusaale u yahay sida Gaadiidku u beddeli karo xiriirka u dhexeeya magaalo, Beeraha iyo deked.
Markii uu shaqaynayay, badeeco Beeraha laga soo saarayay waxay yeelanaysay waddo nidaamsan oo ay ku gaarto dekedda Muqdisho.
Dadkuna waxay heli jireen adeeg Gaadiid oo isku xiraya Muqdisho, Afgooye, Jowhar iyo deegaanno kale.
Sannadkii 1930-kii, 19,359 rakaab iyo 43,467 tan oo badeecooyin ah ayaa la diiwaangeliyey. Tiradaasi waxay siinaysaa sawir cad oo ku saabsan baaxadda hawsha khadka xilligaas.
Gunaanad Tareenkii Muqdisho–Jowhar wuxuu ahaa mid ka mid ah mashaariicdii ugu muhiimsanaa ee Gaadiid ee taariikhda Soomaaliya. Khadka oo dhererkiisu ahaa qiyaastii 114 km wuxuu ka bilaabanayay Muqdisho, wuxuu mari jiray Buundada Webiga Shabeelle, Afgooye, Adale, Garsala iyo Moico, wuxuu mar kale ka gudbi jiray Webiga Shabeelle, ugu dambayna wuxuu gaari jiray Villaggio Duca degli Abruzzi—Jowhar maanta.
Wuxuu ahaa khad 950 mm narrow gauge ah, hal waddo ah, oo leh buundooyin, saldhigyo iyo adeegyo Rakaab iyo xamuul.
Ugu dambayn, dagaalkii iyo isbeddelkii siyaasadeed ee 1941-kii ayaa soo afjaray adeegga khadka.
Qaar ka mid ah qalabkiisana waxaa loo wareejiyay Eritrea, waxaana maanta ka haray waa xusuus muhiim ah oo muujinaysa in Soomaaliya ay mar lahayd nidaam tareen oo isku xirayay Deked, Magaalo, Beeraha iyo Ganacsiga.
Taariikhda Tareenkan waxay ku soo koobi kartaa hal silsilad: Jowhar → Beeraha → Tareenka → Muqdisho → Dekedda → Dhoofinta.
Taasina waa sababta Tareenkii Muqdisho–Jowhar uu weli uga mid yahay bogagga ugu xiisaha badan ee taariikhda Gaadiidka Soomaaliya.
W/Q: Eng. Saalax Sheekh Cusmaan
